યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.162

દ્વિષષ્ટ્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચિદ્વ્યોમાર્થતયાર્થાનાં યથાસ્થિતમિદં જગત્ ।
સરૂપાલોકમનનમપિ ચિદ્વ્યોમ કેવલમ્

સ્વપ્નચિત્પુરરૂપત્વાદન્યદ્યસ્માન્ન વિદ્યતે ।
જગત્તસ્માન્નભઃ શાન્તં નેહ નાનાસ્તિ કિંચન

ચિદાભાનમનાનૈવ નાનેવ પરિલક્ષ્યતે ।
અનાત્મૈવાત્મનાત્માનં સ્વપ્નાકાશપુરેષ્વિવ

સર્ગાદાવિવ ચિદ્વ્યોમ સ્વપ્નાકાશપુરં જગત્ ।
આભાતમેવાસત્યં ચ નૂનં સત્યમિવ સ્થિતમ્

તજ્જ્ઞાજ્ઞાતો ન મૂર્ખાણામજ્ઞાજ્ઞાતો ન તદ્વિદામ્ ।
વિદ્યતે સર્ગશબ્દાર્થઃ સત્યાસત્યમયાત્મકઃ

તજ્જ્ઞાજ્ઞયોસ્તયોરન્તઃપ્રતિપત્તૌ તુ યત્સ્થિતમ્ ।
ન બોદ્ધું ન ચ વક્તું તે જાનીતસ્તૌ પરસ્પરમ્

સ્વબુદ્ધૌ સ્વર્ગશબ્દાર્થો મિથોન્તસ્તત્કિલાનયોઃ ।
સ્થૈર્યાસ્થૈર્યે જાગ્રતો દ્વે અક્ષીબક્ષીવયોરિવ

દ્રવસ્થિતિમિતા યદ્વત્સરિદ્વારિણિ વીચયઃ ।
ચિતૌ સ્થિતિમિતાસ્તદ્વચ્ચેતનાત્સર્ગવીચયઃ

ચિદ્રૂપં યન્ન કિંચિત્તદિદં કિંચિદવસ્થિતમ્ ।
ભાતિ દૃશ્યમિવાદૃશ્યમપિ સ્વપ્નપુરેષ્વિવ

ચિચ્છાયેયં પ્રકચતિ જગદિત્યભિશબ્દિતા ।
નન્વમૂર્તૈવ મૂર્તેવ દ્રવ્યચ્છાયેવ વૈ તતા

કાયમાત્રકમેવેદં ભ્રાન્તિમાત્રમસન્મયમ્ ।
પિશાચવિભ્રમાલોકપ્રાયમાયાસનં દૃઢમ્

મનોરાજ્યમિવાસત્યં લોલં લમ્બામ્બુબિન્દુવત્ ।
દ્વાભ્યામિત્યનુભૂતિભ્યાં યદસત્તત્ર કાત્મતા

વિદાર્યદારુરવવત્તરઙ્ગાનિલશબ્દવત્ ।
ખે શબ્દાઃ પવનસ્ફોટા ભાન્ત્યર્થા વાસનોદયાઃ

સર્ગાદિતઃ સ્વપરિભા કચતિ સ્વપ્નશૈલવત્ ।
વસ્તુતસ્તુ ન શબ્દોસ્તિ નાર્થોઽસ્તિ ન ચ દૃશ્યતા

યદિદં ચાસ્તિ ચાભાતિ તત્સર્વં પરમાર્થસત્ ।
અન્યાદૃક્કારણાભાવાત્સર્ગાદાવેવ નોદિતમ્

નિરસ્તશબ્દભેદાર્થમનિરસ્તાખિલાર્થકમ્ ।
શામ્યામિ પરિનિર્વામિ વ્યોમૈવાસ્મીતિ બુદ્ધ્યતામ્

ત્યજ્યતામાત્મવિશ્રાન્ત્યા શુદ્ધબોધૈકરૂપયા ।
જીવેઽજવં જવીભાવસ્ત્વસદુત્થિત આત્મના

આત્મૈવ હ્યાત્મનો બન્ધુરાત્મૈવ રિપુરાત્મનઃ ।
આત્માત્મના ન ચેત્ત્રાતસ્તદુપાયોઽસ્તિ નેતરઃ

તર તારુણ્યમસ્તીદં યાવત્તે તાવદમ્બુધેઃ ।
નનુ સંસારનામ્નોઽસ્માદ્બુદ્ધ્યા નાવા વિશુદ્ધયા

અદ્યૈવ કુરુ યચ્છ્રેયો વૃદ્ધઃ સન્કિં કરિષ્યસિ ।
સ્વગાત્રાણ્યપિ ભારાય ભવન્તિ હિ વિપર્યયે

શૈશવં વાર્ધકં જ્ઞેયં તિર્યક્ત્વં મૃતિરેવ ચ ।
તારુણ્યમેવ જીવસ્ય જીવિતં તદ્વિવેકિ ચેત્

સંસારમિમમાસાદ્ય વિદ્યુતસંપાતચઞ્ચલમ્ ।
સચ્છાસ્ત્રસાધુસંપર્કૈઃ કર્દમાત્સારમુદ્ધરેત્

અહો બત નરાઃ ક્રૂરા ગતિઃ કૈષાં ભવિષ્યતિ ।
કુર્વન્તિ કર્દમોન્મગ્ને નાત્મન્યપિ નિજોદયમ્

યથા મૃન્મયવેતાલસભા ગ્રામ્યસ્ય ભઙ્ગદા ।
યથા ભૂતાર્થવિજ્ઞાનાન્મૃન્મય્યેવ ન ભઙ્ગદા

તથા બ્રહ્મમયી દૃશ્યલક્ષ્મીરજ્ઞસ્ય ભઙ્ગદા ।
યથા ભૂતાર્થવિજ્ઞાને બ્રહ્મૈવાસ્તે ન ભઙ્ગદા

શામ્યત્યશાન્તમેવેદં સ્થિતમેવ વિલીયતે ।
દૃશ્યં તત્ત્વપરિજ્ઞાનાદ્દૃશ્યમાનં ન દૃશ્યતે

સ્ફુટાનુભવનસ્યાપિ સ્વપ્નકાલે નિજે યથા ।
પરિજ્ઞાનાદસત્યત્વમેવ સત્યપદં ગતા

તથાનુભૂયમાનાપિ સર્ગસંવેદનામ્બરે ।
ચિન્મયે તત્ત્વવિજ્ઞાનાચ્છૂન્યતૈવાવશિષ્યતે

જાતિજ્વરજ્વલિતજીવિતજઙ્ગલેષુ
જીર્ણાનિ વાતહરિણાહરણક્રમેણ ।
માદ્યન્મનઃપવનપાતયુતાન્યમૂનિ
જિત્વેન્દ્રિયાણિ જયમેહિ જહીહિ જન્મ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અ૦ વિ૦ અવિદ્યાનિરસનો નામ દ્વિષષ્ટ્યધિકશતતમઃસર્ગઃ