યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.160

ષષ્ટ્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
વિપશ્ચિતિ વદત્યેવં તદ્વૃત્તાન્તમવેક્ષિતુમ્ ।
ઇવ લોકાન્તરં ભાનુઃ પાદૈર્દૂરાયતૈર્યયૌ

ઉદભૂત્પૂરયન્નાશા દિનપર્યન્તદુન્દુભિઃ ।
તુષ્ટાભિરિવ નિર્મુક્તો દિગ્ભિર્જયજયારવઃ

વિપશ્ચિતે દશરથો ગૃહદારધનાદિકમ્ ।
રાજ્યાનુરૂપં વિભવં પ્રોત્તસ્થૌ કલ્પયન્ક્રમાત્

રાજરામવસિષ્ઠાદ્યા મિથઃ કૃત્વા વિસર્જનમ્ ।
યથાક્રમં પૂજનં ચ પ્રયયુઃ સ્વાસ્પદાનિ તે

સ્નાત્વા ભુક્ત્વા નિશાં નીત્વા પ્રભાતે પુનરાયયુઃ ।
તેનૈવ સંનિવેશેન સા સભા સંસ્થિતાઽભવત્

ક્રમાન્મુનિરુવાચાથ તાં યથાપ્રસ્તુતાં કથામ્ ।
શશીવામૃતમાહ્લાદમુદ્ગિરન્મુખદીપ્તિભિઃ

રાજન્નેયમવિદ્યેયમસત્યેવ સતી સ્થિતા ।
નેદૃશેનાપિ યત્નેન નિર્ણીતૈષા વિપશ્ચિતા

અવિદ્યૈવમવિજ્ઞાતા ચિરાનન્તાવભાસતે ।
પરિજ્ઞાતા તુ નાસ્ત્યેવ મૃગતૃષ્ણાનદી યથા

મન્ત્રિણસ્તે મહાબુદ્ધે ભાસસ્યાસ્ય વિપશ્ચિતઃ ।
ઇતિવૃત્તં ત્વમિત્યસ્ય સ્વયમેવ હિ દૃષ્ટવાન્

સદૃશોઽયમિતસ્ત્વાભિઃ કથાભિર્જ્ઞાતતત્પદઃ ।
અવિદ્યાયાં પ્રશાન્તાયાં જીવન્મુક્તો ભવિષ્યતિ

અવિદ્યેતિ ધૃતા સંવિદ્બ્રહ્મણાત્મનિ સત્તયા ।
તદ્ભ્રમેણાસદપ્યસ્યાઃ સદ્રૂપમિવ લક્ષ્યતે

યદા બ્રહ્માત્મિકૈવેયમવિદ્યા નેતરાત્મિકા ।
તદાસ્ત્યેષાઽપરિજ્ઞાતા પરિજ્ઞાતા ન ભિદ્યતે

અવિદ્યૈવમનન્તેયં નાનાપ્રસવશાલિની ।
જડા હૃદ્યા રસમયી મોહમાધવમઞ્જરી

અન્તશૂન્યા ગ્રન્થિમતી શ્લક્ષ્ણા સ્વઙ્કુરકણ્ટકા ।
જડા રસમયી દીર્ઘા લતેવ વનવૈણવી

ફલાશઙ્કા મુધૈવાતિનિષ્ફલા ચિત્તહારિણી ।
અકાલપુષ્પમાલેવ શ્રેયસા નાભિનન્દિતા

ન કિંચિદ્રૂપિણી પીના નાનાભુવનપૂરિણી ।
ભૂતાકુલા નિરાલોકા સુદીર્ઘેવ તમોમયી

કેશોણ્ડ્રકભ્રાન્તિરિવ વિચિત્રગ્રન્થિવેષ્ટના ।
મિથ્યૈવ દૃશ્યમાના ખેઽદૃશ્યમાના ન કિંચન

વિચિત્રવર્ણા વિગુણા શૂન્યે ચ વિતતાકૃતિઃ ।
જડસ્પન્દોત્પાતમયી શક્રચાપલતેવ ખે

જડકલ્લોલબહુલા કલુષોલ્લાસફેનિલા ।
ચક્રાવર્તાક્ષયમયી પ્રાવૃષીવ તરઙ્ગિણી

અનારતવહચ્છૂન્યજગન્મૃગનદીશતા ।
રજોરાશિમયી રૂક્ષા શવભૂરિવ દુર્ભગા

અન્તં પ્રાપ્નોતિ ન યથા ચિરં સ્વપ્નપુરે ચરન્ ।
જાગ્રદાખ્યે સ્વપ્નપુરે તથૈવાસ્મિંશ્ચિરં ચરન્

યાનિ સંકલ્પજાલાનિ પ્રતિષ્ઠામાગતાન્યલમ્ ।
ત્યક્તૈકદૃશ્યજાલસ્થદેહાનાં દૃઢચેતસામ્

સ્થિતાનિ તાનિ ચિદ્વ્યોમ કોશરત્નાન્યસંકટમ્ ।
વિમાનપુરભૂમ્યાદિરૂપેણેત્થં સ્થિતાત્મના

તાન્યેવ સિદ્ધસદ્માનિ વ્યોમ્નિ ભાન્તિ પરસ્પરમ્ ।
અદૃષ્ટાન્યપ્યસંખ્યાનિ સૂપલબ્ધાન્યસન્ત્યપિ

સુવર્ણમણિમાણિક્યમુક્તાવનિમયાનિ ચ ।
ભક્ષ્યભોજ્યાન્નપાનાઢ્યરસાયનસરાંસિ ચ

મધુમદ્યદધિક્ષીરઘૃતકુલ્યાકુલાનિ ચ ।
રસાયનમયાકારવનિતાવલિતાનિ ચ

સર્વર્તુપુષ્પફલપલ્લવપૂરવન્તિ
લીલાવિલોલલલનાકુલિતાલયાનિ ।
સંકલ્પમાત્રરચનેન ચ સર્વકાલં
સંપન્નસર્વવિભવોત્કરસંકુલાનિ

સહસ્રચન્દ્રબિમ્બાનિ શતસૂર્યાણિ કાનિચિત્ ।
સુવર્ણામૃતવેષામ્બુમયભૂતાનિ કાનિચિત્

સ્વેચ્છાતમઃપ્રકાશાનિ નિત્યાનન્દમયાનિ ચ ।
કાનિચિન્નીયમાનાનિ તનુતૂલલઘૂનિ ચ

ક્ષણોત્પત્તિવિનાશાનિ કાનિચિત્કલનાવશાત્ ।
અનન્તસ્વન્નપાનાનિ નિર્જરામરણાનિ ચ

વિચિત્રસંનિવેશાનિ વિચિત્રવિભવાનિ ચ ।
સર્વર્તુગુણરમ્યાણિ સર્વકામમયાનિ ચ

તાનિ સંકલ્પજાલાનિ કિલ કલ્યાણકારતઃ ।
સ્થિરાણાં મનસાં ભિત્તિઃ કથમેવં ભવેત્તુ સા

નાન્યત્કિંચન નામેહ બ્રહ્મમાત્રમયાત્મનિ ।
સંભવત્યઙ્ગ તેનૈતદુચ્યતામસ્તુ કિંમયમ્

સર્ગાદાવેવ સર્ગાદિ કિંચનાપીદમસ્તિ નો ।
કારણાભાવતસ્તેન જગત્કિંમયમસ્ત્વિદમ્

સંકલ્પ્યન્તે નિરન્તાનિ કિલ તાનિ યથા યથા ।
ચિતૌ તથા તથા ભાન્તિ કેવાત્ર વદ ચિત્રતા

ઇદાનીમપિ હે સાધો ત્વમપ્યન્યેઽપિ કેઽપિ વા ।
તીવ્રસંવેગસંકલ્પનગરાણ્યેવમેવ ખે

કુર્વન્ત્યેકરસાભ્યાસાદ્યદિ નામ યદૃચ્છયા ।
તત્તાનીદં વપુસ્ત્યક્ત્વા પ્રાપ્નુવન્ત્યચિરેણ ખે

યસ્ત્વિદં કલ્પિતં ચ દ્વે વસ્તુની અનુવર્તતે ।
સ્વર્ગાદિવદવાપ્નોતિ પ્રાપ્નોત્યેવૈકમેકધીઃ

સિદ્ધાઃ સદા વિભાન્ત્યેવં યથાન્તઃકલ્પનાવશાત્ ।
નરકાદીનિ દુઃખાનિ તથૈવાભાન્તિ કલ્પનાત્

યદ્યત્સંવેદ્યતે કિંચિત્તત્તથાપ્યનુભૂયતે ।
સતિ વાઽસતિ દેહેઽસ્મિન્દેહ એવ મનોમયઃ

જીવસ્ત્યજતિ યદ્ભાવે એકાં દેહમયીં ધિયમ્ ।
તદ્ભાવૈકમયીમન્યામાશુ તત્રૈવ પશ્યતિ

શુભા સંવિચ્છુભાંલ્લોકાન્સંપશ્યત્યશુભાઽશુભાન્ ।
ખાત્મિકા ખાત્મકાનેવ ચિરં વાનુભવત્યપિ

શુદ્ધા સિદ્ધપુરાણ્યેવ પશ્યત્યનુભવત્યપિ ।
ચિદશુદ્ધાનિ રૂપાણિ દુઃખાનિ નરકેષ્વતિ

ઘૂર્ણત્પાષાણયમલગિરિચક્રકપેષણમ્ ।
તત્રાન્ધકૂપપતનં પુનરુદ્ધારવર્જિતમ્

દારુણેનાતિશીતેન દેહં પાષાણતાં ગતમ્ ।
ભૂતાઙ્ગારમયાનન્તમરુમાર્ગાસ્પદં વપુઃ

પૂતાઙ્ગારમયામ્ભોદસરદઙ્ગારવર્ષણમ્ ।
તપ્તનારાચનિકરપરુષાસારદારુણમ્

વહત્પાષાણચક્રાસિસરિદાકાશસંચરમ્ ।
વક્ષોમુક્તામ્બુદાકારકુઠારાઘાતભેદનમ્

તપ્તાયઃપરુષાશ્લેષચ્છમિચ્છમિતિમજ્જનમ્ ।
વૃહત્કટકટાશબ્દશસ્ત્રયન્ત્રનિપીડનમ્

ચક્રવજ્રગદાપ્રાસશૂલાસિશરવર્ષણમ્ ।
શાલ્મલીગ્રહણં પાશં કુશક્તિશતતોદનમ્

તપ્તસૈકતસંભારપાતપાતાલમજ્જનમ્ ।
દીપચ્છન્નાનલભયં બૃહદ્વાયસચર્વણમ્

નિર્નિર્ગમાકૃશાઙ્ગારમહાઙ્ગારપ્રવેશનમ્ ।
શરશક્તિગદાપ્રાસભુશુણ્ડીચક્રવેધનમ્

ક્ષુત્ક્ષોભપરુષપ્રેતવ્રાતાન્યોન્યાઙ્ગચર્વણમ્ ।
તાલોત્તાલાતિપરુષશિલાતલનિપાતનમ્

રુધિરામેધ્યપઙ્કાઙ્કપૂયનદ્યાદિસંકટમ્ ।
શિલાશસ્ત્રમયાશ્વેભપાદપાષાણપેષણમ્

શ્વભ્રાભોલૂકલિખિતં જનૌઘમુસલાહતમ્ ।
શિરઃકરખુરસ્કન્ધખણ્ડોત્કગૃધ્રમણ્ડલમ્

એતસ્માત્કુકૃતાદેતત્ફલમિત્યેવ ભાવનાત્ ।
પશ્યત્યેવંદેશદૃઢાદવિસંવાદિવિસ્તૃતઃ

યન્નામ કિંચન કદાચન ચેતનં ખે
ભાતં ન ભાતમથવા યદપૂર્વમેવ ।
તત્કલ્પનાદ્ભવતિ તન્મયમેવ તદ્ધિ
તસ્માચ્ચિરં ચ ચલતીતિ યદૃચ્છયૈવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠ૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અ૦ વિ૦ શ૦ સ્વર્ગનરકોપલમ્ભવર્ણનં નામ ષષ્ટ્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ