યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.157

સપ્તપઞ્ચાશદધિકશતતમો સર્ગઃ

અથ સિન્ધુર્વદિષ્યતિ ।
આર્યાનાર્યવપુઃ કોઽહમભવં વિમતિઃ પુરા ।
યદ્વશાન્મે કુસંસ્કારઃ પ્રાક્તનોઽસ્તિ ભવપ્રદઃ

મન્ત્રી વદિષ્યતિ ।
રહસ્યં શૃણુ ભો રાજન્સાવધાનપરઃ ક્ષણમ્ ।
ચોદિતઃ સંદધાસીદમદ્ય માન્દ્યવિનાશનમ્

કિમપ્યાદ્યન્તરહિતમસ્તીહ સદનામયમ્ ।
સ્થિતં ત્વમહમિત્યાદિરૂપેણ બ્રહ્મશબ્દિતમ્

તદ્બ્રહ્મ સ્વયમેવાહં ચિચ્ચેતામીતિ સંવિદમ્ ।
જીવતામિવ ગત્વાસ્તે ચિત્તીભૂયાત્યજદ્વપુઃ

ચિત્તં તુ ગગનાચ્છાત્મ વપુર્વિદ્ધ્યાતિવાહિકમ્ ।
તદેવ વાસ્તિ નેહાન્યદાધિભૌતિકતાદિકમ્

ચિત્તમેતદનાકારમપિ સાકારવત્સ્થિતમ્ ।
સંકલ્પૈઃ પરલોકાદ્યૈઃ સ્વપ્નાદ્યૈરેતદેવ સત્

અનાકારમપિ સ્ફારં ચિત્તં જગદિદં વિદુઃ ।
ય એવ પવનો નામ સ એવ સ્પન્દ્નં યથા

યથા ગગનશૂન્યત્વે જગચ્ચિત્તે તથેકકમ્ ।
અત્રાપ્રતિઘરૂપેઽસ્તિ ન મનાગપિ ભિન્નતા

હૃદયસ્થં જગજ્જાલં ન કિંચિત્કિંચિદાસ્થિતમ્ ।
જગદ્વિદ્ધિ નિરાકારં ચિત્તમેવ ન વાસ્તવમ્

સત્ત્વમેવ વપુઃ પૂર્વમુદિતં બ્રહ્મણઃ પદાત્ ।
અયમેવ સ સંપન્નો યોઽદ્ય તામસતામસઃ

સિન્ધુર્વક્ષ્યતિ ।
કિમુચ્યતે મહાભાગ વદ તામસતામસઃ ।
ક્રિયન્તે પૂર્વમેવૈતાઃ કેન સંજ્ઞાઃ પરે પદે

મન્ત્રી વદિષ્યતિ ।
જન્તોઃ સાવયવસ્યેહ હસ્તાદ્યવયવા યથા ।
તથા નવયવસ્યૈવમાતિવાહિકતાત્મનઃ

પશ્ચાદાત્મનિ સૈવાત્મા નાનાસંજ્ઞાઃ કરિષ્યતિ ।
આધિભૌતિકતાનામ્નિ પૃથ્વ્યાદ્યા આતિવાહિકે

સ્વપ્નાભેઽસ્મિઞ્જગદ્ભાને સંકલ્પેનાત્મરૂપિણા ।
સંજ્ઞાત્મનાત્મરૂપેણ સ્વયં વ્યવહરિષ્યતિ

ત્વામાતિવાહિકાકારા યત્તત્સ્ફુરિતવાન્નવમ્ ।
જાતિર્મહાતમસ્કોઽયમિતિ તત્રાભિધા કૃતા

બ્રહ્મણો નિર્વિકારસ્ય વિકારિણ ઇવ પ્રભો ।
જાતયો જીવતાપત્તૌ કલિતા વિવિધાભિધાઃ

પ્રાથમ્યેનૈવ યદ્બ્રહ્મ જીવતામિવ ગચ્છતિ ।
તદૈવ બુદ્ધ્યા ભોક્તા તજ્જાતિઃ સાત્ત્વિકસાત્ત્વિકી

વર્તમાને ભવે ભવ્યગુણૈર્યુક્તા તુ માનદ ।
કેવલા સાત્ત્વિકી પ્રોક્તા જાતિર્જાતિવિદાં વરૈઃ

નવા ભવૈશ્ચેદ્બહુભિર્ભોગમોક્ષૈકભાગિની ।
જાતિસ્તત્પ્રોચ્યતે તજ્જ્ઞૈઃ સદ્ભી રાજસરાજસી

વર્તમાને ભવે ભવ્યગુણૈર્મુક્તા તુ માનદ ।
કેવલા રાજસી પ્રોક્તા જાતિઃ સ્વલ્પભવે ભવેત્

પ્રથમાત્યન્તબહુભિર્ભવૈશ્ચેઽન્મોક્ષગામિની ।
જાતિસ્તત્પ્રોચ્યતે તજ્જ્ઞૈઃ સદ્ભિસ્તામસતામસી

સામાન્યેનૈવ બહુભિર્જન્મભિર્મોક્ષભાગિની ।
કેવલા તામસી પ્રોક્તા જાતિર્જાતિવિશારદૈઃ

ક્રમેણાનેન જાતીનાં વિવિધા ભેદકલ્પના ।
તાસાં તામસતામસ્યાં જાતૌ જાતોઽસિ માનદ

બહૂનિ તવ જન્માનિ સમતીતાનિ તાન્યહમ્ ।
વિવિધાનિ વિચિત્રાણિ વીર જાનામિ નો ભવાન્

વિશેષેણ ત્વનેનૈવ વ્યર્થં કાલોઽતિવાહિતઃ ।
મહાશવશરીરેણ ત્વયાનન્તખગામિના

એવં તામસતામસ્યા જાત્યાસિ જનિતો યદા ।
તદા દુર્લભમોક્ષસ્ત્વં સંસારકુહરાદિતિ

સિન્ધુર્વદિષ્યતિ ।
આર્યોદાહર કેનૈષા પ્રાગ્જાતિર્જીયતેઽધમા ।
યાવત્તથૈવ તિષ્ઠામિ સ્યાચ્ચેત્તદ્વદ પાવનમ્

મન્ત્રી વદિષ્યતિ ।
ન કિંચન મહાબુદ્ધે તદસ્તીહ જગત્ત્રયે ।
યદનુદ્વેગિના નામ પૌરુષેણ ન લભ્યતે

હ્યસ્તની દુષ્ક્રિયાભ્યેતિ શોભાં સત્ક્રિયયા યથા ।
અદ્યૈવ પ્રાક્તનીં તસ્માદ્યત્નાત્સત્કાર્યવાન્ભવ

યો યમર્થં પ્રાર્થયતે તદર્થં યતતે તથા ।
સોઽવશ્યં તદવાપ્નોતિ ન ચેચ્છ્રાન્તો નિવર્તતે

ના યથા યતતે નિત્યં યદ્ભાવયતિ યન્મયઃ ।
યાદૃગિચ્છેચ્ચ ભવિતું તાદૃગ્ભવતિ નાન્યથા

મુનિરુવાચ ।
એવમુક્તઃ સ તેનાથ સિન્ધુરુદ્ધુરયા ધિયા ।
તદા તત્ર તથા નામ રાષ્ટ્રં ત્યક્ષ્યત્યશેષતઃ

ગમિષ્યતિ વનં દૂરં પ્રાર્થિતોઽપિ હિ મન્ત્રિભિઃ । ।
નાશ્રયિષ્યતિ તદ્ભૂયો રાજ્યમુચ્છિન્નશાત્રવમ્

તિષ્ઠતઃ સાધુમધ્યેઽસ્ય તદ્વિવેકકથાવશાત્ ।
પુષ્પાસઙ્ગાદિવામોદો વિવેકઃ સમુદેષ્યતિ

તતઃ કથમિદં જન્મ કુતઃ સંસાર આગતઃ ।
ઇત્થં વિચારસાંતત્યાત્સ યાસ્યતિ વિમુક્તતામ્

નિત્યં વિચારણપરોઽથ ભવન્સ સિન્ધુઃ
સત્સઙ્ગમેન પદમાપ્સ્યતિ પાવનં સઃ ।
તદ્યત્ર પત્રમિવ વાતવિધૂયમાનં
નો વસ્તુતાં વ્રજતિ કાચન નામ લક્ષ્મીઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહા૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અ૦ વિ૦ શવોપાખ્યાને સિન્ધુનિર્વાણં નામ સપ્તપઞ્ચાશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ