યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.150

પઞ્ચાશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ

મુનિરુવાચ ।
એવંપ્રકારયા યુક્ત્યા તેનાયં મુનિના તદા ।
તથાહં બોધિતો યેન ગતો વિદિતવેદ્યતામ્

તતોઽસૌ ન મયા ત્યક્તશ્ચિરપ્રાર્થનયા તયા ।
અવસત્તેન તત્રાસૌ મૃતસ્યાપિ તથૈવ ચ

યેનૈતન્મુનિના પ્રોક્તમિન્દૂદયશુભં વચઃ ।
સોઽયં પશ્ય મુનિશ્રેષ્ઠસ્તવ પાર્શ્વે વ્યવસ્થિતઃ

અનેનોક્તમનુક્તેન મમૈતન્મોહઘાતિના ।
દૃશ્યપૂર્વાપરજ્ઞેન યજ્ઞેનેવાત્તમૂર્તિના

અગ્નિરુવાચ ।
તદાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય મુનેર્વ્યાધોઽભવત્તદા ।
પ્રત્યક્ષઃ સ્વપ્નસર્ગઃ કિમિતિ ખિન્ન ઇવ સ્મયાત્

વ્યાધ ઉવાચ ।
અહો મહચ્ચિત્રમિદં મુને મનસિ દુઃસહમ્ ।
કથિતં મેઽદ્ય ભવતા ભવતાપાપહારિણા

યત્સ્વપ્નકથિતસ્યેયં જાગ્રત્પ્રત્યક્ષતોચ્યતે ।
લભ્યતેઽપિ ચ તન્નામ વેદ ચિત્રમિદં મુને

કથમેષ મહાન્સ્વપ્નપુરુષઃ સ મુનીશ્વર ।
જાગ્રત્યપિ સ્થિરીભૂતો ભૂતો બાલમતેરિવ

એવમાશ્ચર્યમાખ્યાનમુચ્યતાં મે યથાક્રમમ્ ।
કુતઃ કસ્ય કિમેતદ્વા પરમો હિ સ વિસ્મયઃ

મુનિરુવાચ ।
તતઃ શ્રૃણુ મહાભાગ વૃત્તં ચિત્રં કિમત્ર મે ।
કથયામિ સમાસેન સહસા માં કુરુ ત્વરામ્

અનેનૈતત્તદા તત્ર વર્ણિતં બોધનાય મે ।
બુધોઽહમભવં ચાશુ મહતોઽસ્ય તયા ગિરા

તત એતદ્ગિરા પૂર્વઃ સ્વસ્વભાવઃ સ્મૃતો મયા ।
અવદાતોઽવદાતેન નભસેવ તપાત્યયે

અહો નુ સોઽહમભવં મુનિરિત્યુદિતાશયમ્ ।
અહમાસં હૃદા સ્ફીતાત્સ્નાતોઽવસ્થિતવિસ્મયાત્

ઇમાં ભોગાસ્થયાવસ્થાં પ્રાપ્તોઽસ્મ્યજ્ઞ ઇવાધ્વગઃ ।
ધાવઞ્છ્રમાર્તિરમ્બ્વર્થી વ્યર્થયા મૃગતૃષ્ણયા

કષ્ટં દૃશ્યોપલમ્ભેન ભ્રાન્તિમાત્રાત્મના સતા ।
બાલો વેતાલકેનેવ પ્રાજ્ઞોઽપિ ચ્છલિતો હ્યહો

અહો નુ ચિત્રમેતેન મિથ્યાજ્ઞાનેન વલ્ગતા ।
નીતઃ સર્વાર્થશૂન્યેન પદવીં કામિમામહમ્

અથવા યઃ સોઽહમપિ ભ્રાન્તિમાત્રં ન સન્મયઃ ।
તથાપિ ચિત્રશતતા યન્નામાસદ્વિડમ્બ્યતે

નાહમસ્મિ ન ચૈવેયમિદં નાયમપિ ભ્રમઃ ।
ચિત્રં સર્વમિદં મિથ્યા સર્વં ચ સદિવ સ્થિતમ્

કિમિદાનીં મયા કાર્યમિહ બન્ધભિદાન્તરઃ ।
વિદ્યતે મેઽઙ્કુરશ્છેદ્યં તત્તાવત્સંત્યજામ્યહમ્

આસ્તામેતદવિદ્યૈષા વ્યર્થરૂપા કિમેતયા ।
ભ્રાન્ત્યા ભ્રાન્તિરસદ્રૂપા ત્યક્તૈવૈષા મયાધુના

ઉપદેષ્ટા મુનિરયમેષોઽત્ર ભ્રાન્તિમાત્રકમ્ ।
બ્રહ્મૈવાહમિવાભાતિ રૂપમેતદ્દિવાભ્રવત્

તદેવં તાવદુદિતજ્ઞાનં વક્ષ્યે મહામુનિમ્ ।
ઇતિ સંચિન્ત્ય સ મુનિસ્તત્ર પ્રોક્ત ઇદં મયા

મુનિનાયક ગચ્છામિ તચ્છરીરમિદં નિજમ્ ।
દ્રષ્ટું યચ્ચ પ્રવૃત્તોઽસ્મિ શરીરં તદપીક્ષિતુમ્

ઇત્યાકર્ણ્ય સ મામાહ હસન્મુનિવરસ્તદા ।
કુતસ્તૌ ભવતો દેહૌ તૌ સુદૂરતરં ગતૌ

ગચ્છાત્મનૈવ વા પશ્ય વૃત્તાન્તં વૃત્તકોવિદ ।
પશ્ય તાવદ્યથાવૃત્તં દૃષ્ટાન્તં જ્ઞાસ્યસિ સ્વયમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય તં દેહં વિદં ભૂસત્તયાઽઽસ્મિકમ્ ।
ત્યક્ત્વા ચિદાત્મા તત્પ્રાણાત્પવને યોજિતો મયા

પ્રાક્તનં દેહમાલોક્ય યાવદાયામ્યહં મુને ।
ઇહૈવ તાવત્સ્થાતવ્યમિત્યુક્ત્વાહં ગતોઽનિલમ્

અથ વાતરથારૂઢો ગગનં ભ્રાન્તવાનહમ્ ।
પુષ્પામોદ ઇવાનન્તં ગત્વા ચ ત્વરયા ચિરમ્

તતશ્ચિરમપિ ભ્રાન્ત્વા યદા ગલવિલં ચલન્ ।
અહં ન પ્રાપ્તવાંસ્તસ્ય કિંચિદસ્યાશયસ્થિતઃ

તદા ખેદમુપાયાતઃ પરમં પુનરાગતઃ ।
ઇદમેવ જગજ્જાલમહમાલાનમાત્મનઃ

ઇહેમં લબ્ધવાનગ્રે તતો મુનિમનુત્તમમ્ ।
પૃષ્ટવાનહમેકાગ્રસ્તત એવમિદં ગૃહે

કિમેતદ્ભગવન્બ્રૂહિ પૂર્વાપરવિદાંવર ।
ત્વં પશ્યસિ યથાવૃત્તમુત્તમજ્ઞાનચક્ષુષા

યસ્ય દેહં પ્રવિષ્ટોઽહં સ ચ મદ્વપુરેવ ચ ।
ક્વ તાવુભૌ ગતૌ દેહૌ ન લબ્ધૌ કેન હેતુના

મયાતિચિરમાભોગિ ભ્રાન્તં સંસારમણ્ડલમ્ ।
સ્થાવરાદાઽઽત્મનઃ કસ્માત્પ્રાપ્તં ગલબિલં ન તત્

ગત્વેતિ પૃષ્ટઃ સ મુનિઃ સમુવાચ મહાશયઃ ।
જાનાસિ તત્સ્વયં કસ્માદિતિ તામરસેક્ષણ

એતદાલોકયસિ ચેત્સ્વયં યોગૈકસંવિદા ।
તત્પશ્યસ્યેવ નિઃશેષં યથા કરતલામ્બુજમ્

તથાપિ યદિ શુશ્રૂષા તવાસ્તિ વચસા મમ ।
તદિદં શ્રૃણુ વક્ષ્યામિ યથાવૃત્તમખણ્ડિતમ્

તપસ્તામરસોષ્ણાંશુઃ કલ્યાણકમલાકરઃ ।
જ્ઞાનાબ્જસ્ય હરેર્નાભિર્નાસ્તિ તાવદયં ભવાન્

સ ત્વં કદાચિત્તપસિ સ્થિતઃ સ્વપ્નદિદૃક્ષયા ।
કસ્યચિદ્ધૃદયં જન્તોઃ પ્રવિષ્ટઃ પુષ્ટસંવિદા

યત્ત્વં પ્રવિષ્ટો હૃદયં તત્રેદં ભુવનત્રયમ્ ।
દૃષ્ટવાનસિ વિસ્તીર્ણં રોદસી વિપુલોદરમ્

ઇતિ ત્વયિ ચિરં વ્યગ્રે દેહસ્તસ્ય તથાપિ ચ ।
સ સંસુપ્તાકૃતિર્યત્ર સ્થિતસ્તત્ર મહાવને

લગ્નોઽગ્નિર્ધૂમધૂમ્રાભ્રસામ્બરામ્બરડમ્બરઃ ।
વલદ્વલચલાલાતચક્રસૂર્યેન્દુમણ્ડલઃ

દગ્ધાભ્રભસ્મસંપૂર્ણધૂમાભ્રાસિતકમ્બલૈઃ ।
આનીલાકાશદલપૈરિવ સંછાદિતામ્બરઃ

દરીગૃહવિનિષ્ક્રાન્તસિંહનિર્હ્રાદતર્જિતૈઃ ।
સ્ફુટૈશ્ચટચટાસ્ફોટૈર્જડીકૃતદિગન્તરઃ

તાલીતમાલમાલાનાં ગતાનામગ્નિવૃક્ષતામ્ ।
પાતૈરુત્પાતવહ્ન્યભ્રકવત્કરકરૈર્ઘનઃ

દૂરદેશગતૈર્દૃષ્ટસ્થિરસૌદામનીધિયા ।
દ્રવત્કનકનિષ્યન્દકુટ્ટિમં વ્યોમ દર્શયન્

કણૈસ્તારાગણં કાન્તૈર્વ્યોમ્નિ દ્વિગુણતાં નયન્ ।
વક્ષઃસ્થબાલવનિતાનયનાનન્દનન્દનઃ

જ્વાલાધમધમાશબ્દપ્રધ્માતગગનોદરઃ ।
દરીગૃહવિનિષ્ક્રાન્તભ્રાન્તોન્નિદ્રવનેચરઃ

અર્ધદગ્ધદ્રવત્સિંહમૃગવ્યાધવિહંગમઃ ।
ક્વથત્સરઃસરિત્સ્રોતોરન્ધિતોગ્રવનેચરઃ

વલજ્જ્વાલાજ્વલદ્બાલચમરીચારુચઞ્ચુરઃ ।
દહ્યમાનવનપ્રાણિમેદોગન્ધાવૃતામ્બુદઃ

તેન કલ્પાગ્નિકલ્પેન વલ્ગતા વનવહ્નિના ।
સયુષ્મદાશ્રમો દગ્ધઃ સર્પેણેવ પ્રસર્પતા

વ્યાધ ઉવાચ ।
તત્ર તસ્યાગ્નિદાહસ્ય હેતુઃ કઃ પ્રાકૃતો મુને ।
તદ્વનં તે બટુવરાઃ સર્વં નષ્ટં કથં સહ

મુનિરુવાચ ।
સંકલ્પકમનસ્પન્દઃ સંકલ્પાદિક્ષયોદયે ।
યથા હેતુર્નિરાસ્પન્દોઽચિરાદ્ધિ ત્રિજગત્તથા

હૃદયે ચ વનાન્તે ચ ક્ષોભાક્ષોભેષુ કારણમ્ ।
યથા સ્પન્દોઽચિરાત્સ્પન્દસ્તથા ત્રિજગતામિહ

ધાતુઃ સંકલ્પનગરં જગત્તત્સ્પન્દનં ત્વિહ ।
પ્રજોદયક્ષયક્ષોભવર્ષાવર્ષાદિકારણમ્

બ્રહ્માદિમાનસોઽપ્યસ્ય સોઽપ્યન્યત્ર ચિદમ્બરે ।
ઇત્યપર્યવસાનેયં શાન્તૈકા ચિન્નભોગતિઃ

ચિતિનભસિ ચિન્નભઃશ્રીઃ
કચતીતિ નિરામયા વિદુષામ્ ।
મૂર્ખાણાં તુ યથૈષા
યાદૃગ્વા તન્મયીહ ન સત્ ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦નિ૦ઉ૦અ૦વિ૦ શ૦ પરમોપદેશો નામ પઞ્ચાશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ