યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.148

અષ્ટચત્વારિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ

વ્યાધ ઉવાચ ।
એવં ચેત્તન્મુનિશ્રેષ્ઠ સત્યતાસત્યતા કથમ્ ।
સ્થિતઃ સ્વપ્નદૃશા ચૈષ સુમહાન્સંશયો મમ

મુનિરુવાચ ।
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યૈર્યા સંવિન્નિશ્ચિતોદિતા ।
કાકતાલીયવદ્ભાતિ સા સત્યસ્વપ્નનામિકા

મણિમન્ત્રૌષધિદ્રવ્યૈઃ ક્વચિદવ્યભિચારિણી ।
ક્વચિત્સવ્યભિચારા ચિત્સત્યસ્વપ્નાભિધા સ્મૃતા

સત્યસ્વપ્નસ્થિતિર્લોકેષ્વીદૃગ્રૂપા યદા સ્થિતા ।
તદૈષા કાકતાલીયન્યાયાદન્યા ન લભ્યતે

યં યં નિશ્ચયમાદત્તે સંવિત્સ્વદૃઢનિશ્ચયા ।
તથા તથા ભવત્યેષા ફલયુક્તસ્વભાવતઃ

તમેવ નિશ્ચયં ત્વસ્યા અન્યઃ પ્રતિનિહન્તિ ચેત્ ।
તત્રાસૌ નિશ્ચયઃ પ્રૌઢઃ સ કથં લક્ષ્યભાગ્ભવેત્

ન બહિર્નાન્તરે સન્તિ પદાર્થાઃ કેચન ક્વચિત્ ।
સંવિદેકા જગદ્રૂપૈર્યથેચ્છતિ તથા સ્થિતા

સ્વપ્નોઽયં સત્ય ઇત્યન્તર્નિશ્ચયેન તથોદિતા ।
તથૈવાશુ ભવત્યેષા સંશયાત્સંશયં વ્રજેત્

અન્યતોઽપિ ફલં પ્રાપ્તં સ્વપ્નસત્યત્વકલ્પનાત્ ।
સ્વપ્નેન સૂચિતમિદં ફલમિત્યેવ વેત્ત્યયમ્

સર્વ એવ નિજયા જગત્ત્રયે
સંવિદાતિશયિતા દૃઢા અપિ ।
કાલતો વ્યભિચરન્તિ દેશતો
યત્નતશ્ચ ચિરતોઽચિરેણ વા

સર્ગાદાવેવ ચિદ્વ્યોમ ભાનમપ્રતિઘં જગત્ ।
વસ્તુસત્તાં ચિદેવાતો યથેષ્ટં તનુતે તનુઃ

ચિન્માત્રં વર્જયિત્વૈકં બ્રહ્માન્યત્સર્વદાખિલમ્ ।
વિદ્ધિ સત્યમસત્યં ચ નિયતાનિયતં સ્થિતમ્

યસ્માદ્બ્રહ્મૈવ સર્વાત્મ સદેકમેવ નેતરત્ ।
તસ્માત્કિં નામ તત્સત્યં કિમસત્યં ચ વા ભવેત્

અતઃ સ્વપ્નઃ ક્વચિત્સત્યઃ ક્વચિચ્ચાસત્ય એવ વા ।
અબુદ્ધાનાં પ્રબુદ્ધાનાં નાસદ્રૂપો ન સન્મયઃ

સંવિદ્ભ્રાન્તિરિયં ભાતિ જગન્નામ્ની સ્વરૂપિણી ।
સ્વયં ચ ભ્રાન્તિરસ્મીતિવાદિની કાત્ર નિશ્ચિતા

ચિતિરેવ ચિરાયેદં ચિત્તં ચિમચિમાયતે ।
યદાત્મન્યેવ સલિલં દ્રવવત્તદિદં જગત્

યથા સ્વપ્નં સમાલોક્ય સુષુપ્તમનુભૂયતે ।
તથા જાગ્રત્સમાલોક્ય નિદ્રા સમનુભૂયતે

અતસ્ત્વં જાગ્રદેવેદં સ્વપ્નં વિદ્ધિ મહામતે ।
સ્વપ્નં ચ વિદ્ધિ જાગ્રત્ત્વમેકમેતદજં દ્વયમ્

વ્યોમૈવાચેત્યચિન્માત્રભાનમેકમિદં તતમ્ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાખ્યાઃ પર્યાયરચના ઇહ

નેહ નામાસ્તિ નિયતિર્ન ચાનિયતિરસ્તિ ચ ।
નિયત્યનિયતી બ્રૂહિ કીદૃશે સ્વપ્નસંવિદિ

યાવદ્ભાનં કિલ સ્વપ્ને તાવત્સૈવ નિયન્ત્રણા ।
સ એવ સંવિદ્ભાનસ્ય કુર્યાન્નિયમનં મુનિઃ

સ્વચ્છન્દં વાતલેખાયાઃ સ્ફુરન્ત્યાઃ સંવિદસ્તથા ।
અકારણકમેવાઙ્ગ નિયતિઃ કેવ કીદૃશી

અથાકારાદિ યન્નામ કલ્પ્યતે કારણં વિદઃ ।
તદકારણકં સર્ગઃ સ્યાદનન્યન્ન વૈ ચિતેઃ

એતાવત્યેવ નિયતિરત્ર યન્નામ યદ્યથા ।
યાવત્પ્રસ્ફુરિતં ભાનં તત્તથા ન તદન્યથા

કદાચિત્સત્યતા સ્વપ્ને કદાચિચ્ચાપ્યસત્યતા ।
અભાવાન્નિયતેરેવ કાકતાલીયમેવ તત્

યત્સ્વેનૈવાત્મના ભાતિ મણિમન્ત્રૌષધાત્મના ।
યન્નામ નિયતં તત્તુ જાગ્રત્યપિ હિ દૃશ્યતે

જાગ્રત્સ્વપ્નશ્ચ ચિદ્ભાનમાત્રમેવાન્યતાત્ર કા ।
જાગ્રતિ સ્વપ્નનગરે વેદનાત્સદૃશાત્મકમ્

જાગ્રન્ન સંભવત્યેવ યજ્જાગ્રદિતિ શબ્દિતમ્ ।
સ્વપ્ન એવ જગદ્રૂપં નિર્નિદ્રસ્યૈવ ચાત્મનઃ

સ્વપ્નો વા નામ નાસ્ત્યેવ યઃ સ્વપ્ન ઇવ શબ્દિતઃ ।
સુપ્તાસુપ્તૈકરૂપસ્ય બ્રહ્મણો બોધરૂપતા

જાગ્રત્સ્વપ્નાદયો વૈતે ન કેચન કદાચન ।
દૃશ્યં પશ્યતિ સત્તાશુ મૃતિભ્રાન્તેરનન્તરમ્

યથાનવરતં કાલમનન્તં સીકરોર્મયઃ ।
ત એવાન્યવદભ્રાશાવદનન્યાઃ સ્ફુરન્ત્યલમ્

તથાનન્યે પરે સર્ગાઃ સ્ફુરન્ત્યસ્ફુરિતા અપિ ।
શિલાકોશાન્તલેખાવજ્જાગ્રત્સ્વાપાદિ તત્ર કિમ્

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તતુર્યકવપુઃ સાકારતાવર્જિતં
સર્વાકારમપિ વ્યતીતકલનં સર્ગં શરીરં દધત્ ।
વ્યાપ્તં ચિદ્વપુષા તથાપિ સુષિરં શૂન્યેન દૃશ્યાત્મના
ચિન્માત્રં ખમિદં મનાગપિ નભોમાત્રાન્ન ભિન્નં પુનઃ
સાકાશાનિલવહ્નિવારિધરણીલોકાન્તરામ્ભોધરં
સર્ગાદાવપિ કારણાનનુભવાચ્ચિત્તાત્મકં કેવલમ્ ।
નામ્ના વર્જિતમેવ બોધવપુષા સંયુક્તમેવાન્તતઃ
શુદ્ધં વેદનમાત્રમેવ સકલં દૃશ્યં ન વસ્ત્વન્તરમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦ વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉ૦ અવિ૦ વિ૦ શ૦ સ્વપ્નનિર્ણયો નામાષ્ટચત્વારિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ