યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.146

ષટ્ચત્વારિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ

વ્યાધ ઉવાચ ।
અનન્તરં મુનિશ્રેષ્ઠ તસ્મિન્હૃદિ તદોજસિ ।
સ્થિતસ્ય તવ કિં વૃત્તં નામતો ભ્રાન્તિરૂપિણિ

મુનિરુવાચ ।
અનન્તરં તદા તત્ર શ્રૃણુ કિંવૃત્તમઙ્ગ મે ।
તેજોધાતુનિષણ્ણસ્ય તજ્જીવાવલિતાકૃતેઃ

તસ્મિંસ્તદા વર્તમાને ઘોરે કલ્પાન્તસંભ્રમે ।
તૃણવત્પ્રૌઢશૈલેન્દ્રે વહતિ પ્રલયાનિલે

ગિરિવૃષ્ટિર્ઝટિત્યેવ કુતોઽપિ સમુપાયયૌ ।
ઉહ્યમાનવનાભોગશિખરગ્રામપત્તના ॥
તસ્યાન્તસ્તત્ર સંપ્રાપ્તં તદા પરિણતં યદા ।
તદા તદેવ સૂક્ષ્મોઽહમપશ્યં શૈલવર્ષણમ્

તેનાન્નલવશૈલોચ્ચપૂરેણ પ્રતિપિણ્ડિતઃ ।
સુષુપ્તમન્ધતામિશ્રમહમન્વભવં ઘનમ્

અથ કંચિત્તદા કાલમનુભૂય સુષુપ્તતામ્ ।
તદા પદ્માકર ઇવ શનૈર્બોધોન્મુખોઽભવમ્

યથા દૃષ્ટિશ્ચિરાદ્ધ્વાન્તે ભાતિ ચક્રકરૂપિણી ।
સુષુપ્તમેવ તત્રાસીત્તથા સ્વપ્નત્વમાગતમ્

તથા સુષુપ્તવિશ્રાન્તેઃ સ્વપ્ને નિદ્રામહં વિશમ્ ।
અપશ્યં દૃશ્યમોજોઽન્તઃ સ્વમૂર્મિત્વમિવાર્ણવઃ

સંવિત્કોશાત્મકં દૃશ્યં તત્તથા મામુપાગતમ્ ।
અસ્પન્દસ્યાનિલસ્યાન્તરનન્યત્સ્પન્દનં યથા

અગ્ન્યાદૌ ચ યથોષ્ણત્વં જલાદૌ દ્રવતા યથા ।
મરીચાદૌ યથા તૈક્ષ્ણ્યં ચિદ્વ્યોમ્નશ્ચ જગત્તથા

ચિત્સ્વભાવૈકરૂપત્વાજ્જગદ્દૃશ્યં તદાતતમ્ ।
તત્સુષુપ્તાત્મનો દૃશ્યાત્પ્રસૂતં બાલપુત્રવત્

વ્યાધ ઉવાચ ।
તત્સુષુપ્તાત્મનો દૃશ્યાદિતિ તદ્વ્યપદેશતઃ ।
સુષુપ્તદૃશ્યં કિં વક્ષિ વદ મે વદતાં વર

તત્સુષુપ્તાત્મનો દૃશ્યાત્ત્વત્સુષુપ્તાત્મનોઽપિ ચ ।
કિમન્યજ્જાયતે જન્યમથવાન્યસુષુપ્તતા

મુનિરુવાચ ।
જાયતે ભાતિ કચતિ ઘટાદિ જગદાદિ ચ ।
ઇતિ દ્વૈતોપતપ્તાનાં પ્રલાપઃ કલ્પનાત્મકઃ

જાતશબ્દો હિ સન્માત્રપર્યાયઃ શ્રૂયતાં કથમ્ ।
પ્રાદુર્ભાવે જનિસ્તૂક્તઃ પ્રાદુર્ભાવસ્ય ભૂર્વપુઃ

સત્તાર્થ એવ ભૂઃ પ્રોક્તસ્તસ્માત્સંજાતમુચ્યતે ।
સર્ગતો જાત ઇત્યુક્તે સન્સર્ગ ઇતિ શબ્દિતમ્

બુધાનામસ્મદાદીનાં ન કિંચિન્નામ જાયતે ।
ન ચ નશ્યતિ વા કિંચિત્સર્વં શાન્તમજં ચ સત્

સર્વસત્તાત્મકં બ્રહ્મ સર્વસત્તાત્મકં જગત્ ।
વિધયઃ પ્રતિષેધાશ્ચ વદ તત્ર લગન્તિ કે

યા નામ શક્તિઃ કાચિત્સા તત્રૈવાસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ
યસ્માત્તદાત્મ તદ્બ્રહ્મ તથૈવાત્મ તદાત્મકમ્

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાદિપરમાર્થવિદાં વિદામ્ ।
ન વિદ્યતે કિંચિદપિ યથાસ્થિતમવસ્થિતમ્

સ્વપ્નસંકલ્પપુરયોર્નાસ્ત્યપ્યનુભવસ્થયોઃ ।
મનાગપિ યથા રૂપં સર્ગાદૌ જગતસ્તથા

દ્રષ્ટાસ્યાઃ સ્વપ્નદૃષ્ટેસ્તુ જીવઃ સંભવતીહ હિ ।
ચિદચેત્યા તુ સર્ગાદૌ ભાત્યચ્છા ગગનાદપિ

નેહ દ્રષ્ટાસ્તિ નો ભોક્તા સર્વમસ્તીહ તાદૃશમ્ ।
યન્ન કિંચિચ્ચ કિંચિચ્ચ મૌનમેવાતિવાગપિ

સર્ગાદૌ કારણાભાવાદ્યદ્યથા કચિતં ચિતૌ ।
તત્તથાસ્તે ચિરં રૂપં સ્વપ્નસંકલ્પપૂર્યથા

તથાસ્માચ્ચેતનાદ્દ્વૈતાદ્બિભેતિ ન બિભેતિ વા ।
અઙ્ગસંસ્થાદ્યથા ચિત્રાત્સ્વરૂપાત્પુરુષઃ સ્વયમ્

અનાદિમધ્યાન્તમનન્તમેક-
મત્યચ્છમેવાતિવિકારિ નાના ।
યથાસ્થિતં ભાસ્વરમપ્યશાન્ત-
મિદં સમસ્તં પરિશાન્તમેવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારા૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉ૦ અ૦ વિ૦ શ૦ સુષુપ્તવિચારો નામ ષટ્ચત્વારિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ