યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.138

અષ્ટત્રિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ

તાપસ ઉવાચ ।
ગન્તુમેવં વિચાર્યાહં તતસ્તત્સંવિદૈકતામ્ ।
પ્રવૃત્તશ્ચૌત્તમાબ્જેન સૌરભેણેવ સૌરભમ્

યાવત્તચ્ચેતનં તસ્ય તમોજોધાતુમત્યજમ્ ।
પ્રવૃત્તં બાહ્યસંવિત્તૌ સમસ્તેન્દ્રિયસંવિદા

સંવિદં સંવિદા ગૃહ્ણંસ્તાન્બાહ્યેઽન્તરપિ ક્ષણાત્ ।
અહં પ્રસૃતવાંસ્તત્ર તૈલબિન્દુરિવામ્ભસિ

તત્સંવિદિ તથૈવાથ યાવત્પરિણમામ્યહમ્ ।
ભુવનં દૃષ્ટવાંસ્તાવત્સર્વં દ્વિગુણિતં સ્થિતમ્ ॥
દિશો દ્વિગુણતાં યાતાસ્તપતસ્તપનાવુભૌ ।
ભૂમણ્ડલે દ્વે સંપન્ને દ્વે વૈ દ્યાવૌ સમુત્થિતે

વદનપ્રતિબિમ્બે દ્વે દર્પણપ્રતિબિમ્બિતે ।
યથા ભાતસ્તથા ભાતે મિશ્રિતે તે જગચ્ચિતમ્

તૈલવદ્ભાતિ કોશસ્થં યચ્ચેતનતિલદ્વયે ।
તસ્મિઞ્જગદ્દ્વયં તત્તત્તથા ભાતિ વિમિશ્રિતમ્

સંવિદ્દ્વિતયકોશસ્થે મિશ્રિતે અપ્યમિશ્રિતે ।
તે ઉભે જગતી ભાતે સમે ક્ષીરજલે યથા

નિમેષાદ્દૃષ્ટમાત્રેણ સા તત્સંવિન્મયા તતઃ ।
સકલૈવાત્મતાં નીતા પરિમિત્યેવ સંવિદા

ઋતુરૃત્વન્તરેણેવ સરિતેવાલ્પિકા સરિત્ ।
વાતેનામોદલેખેવ ધૂમલેખેવ વાર્મુચા

એકત્વેનાશુ સંવિત્તેર્યયૌ મે જગદેકતામ્ ।
દુર્દૃષ્ટેર્દ્વિવપુશ્ચન્દ્રઃ સુદૃષ્ટેરેકતામિવ

તતો મે તચ્ચિતિસ્થસ્ય સ્વં વિવેકમનુજ્ઝતઃ ।
અલ્પીભૂતઃ સ્વસંકલ્પસ્તત્સંકલ્પસ્થિતિં ગતઃ

તચ્ચિત્તવૃત્ત્યૈવ તતો બાહ્યમાલોકયંસ્તતઃ ।
અભુઞ્જિ તદ્દિનાચારં તત્તદ્ધૃદયમત્યજન્

તતો યદૃચ્છયૈવાસૌ શનૈર્નિદ્રાકુલોઽભવત્ ।
પદ્મઃ સાયમિવાપીય પયો ભુક્ત્વાન્નમુચ્છ્રમઃ

પ્રસૃતં દિગ્નિકુઞ્જેષુ રૂપાલોકક્રિયાકરમ્ ।
સંજહાર બહિશ્ચિત્તં સાયમર્કો રુચિં યથા

સહ ચિત્તેન તાસ્તસ્ય સમસ્તેન્દ્રિયવૃત્તયઃ ।
હૃત્કોશમવિશઞ્છન્નાઃ કૂર્મસ્યેવાઙ્ગસંધયઃ

મુદ્રિતા હૃદયાકારાસ્ત આસંશ્ચક્ષુરાદયઃ ।
લોષ્ટરૂપા મૃતાવેવ લિપિકર્માર્પિતા ઇવ

અહં તચ્ચિત્તવૃત્ત્યૈવ સહસોન્નમ્ય તત્સ્થિતઃ ।
તચ્ચિત્તાનુવિધાયિત્વાત્તત્તદ્ધૃદયમાવિશમ્

સંહૃત્ય બાહ્યાનુભવમન્તરેવ તદોજસિ ।
ક્ષણમન્વભવં શૂન્યં સુષુપ્તં તલ્પકોમલે

ક્લમાન્નપાનબહુલૈર્નિબિડાસ્વપિ નાડિષુ ।
સુષિરાસ્વેવ વા વાયુર્ન નિર્યાત્યેવ યાતિ ચ

યદા તદાત્મકાત્મૈકપરો હૃદિ સહસ્થિતમ્ ।
અપ્રધાનીકરોત્યેતચ્ચિત્તં સ્વાર્થસ્વભાવતઃ

સ્વાર્થમાત્રોઽદ્ય તસ્યાન્તઃ પરકૃત્યં ન કસ્યચિત્ ।
કચતિ સ્વાર્થસત્તાયામેતદેવ વપુર્યતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
મનઃ પ્રાણવશાદેવ મનુતે કિં મહામુને ।
સ્વરૂપં મનસો નાસ્તિ તસ્માત્તત્કેવલં ચ કિમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દેહ એવેહ નાસ્ત્યેવ સ્વાનુભૂતોઽપ્યયં નિજઃ ।
મનસઃ કલ્પનાત્મેદં વપુઃ સ્વપ્ને ગિરિર્યથા

તચ્ચિત્તમપિ નાસ્ત્યેવ ચેત્યાર્થાભાવયોગતઃ ।
સર્ગાદૌ કારણાભાવાદ્દૃશ્યાનુત્પત્તિહેતુતઃ

અતઃ સર્વમિદં બ્રહ્મ તચ્ચ સર્વાત્મકં યદા ।
તદા વિશ્વમિદં વિષ્વગસ્ત્યેવ ચ યથાસ્થિતમ્

અસ્તિ ચિત્તાદિ દેહાદિ તદ્બ્રહ્મૈવ ચ તદ્વિદામ્ ।
યાદૃક્તત્તદ્વિદામેતદસ્માકં વિષયે ન તત્

યથેદં ત્રિજગદ્બ્રહ્મ યથેતિ વિવિધાત્મકમ્ ।
અત્રેમં રાજપુત્ર ત્વં વર્ણ્યમાનં ક્રમં શ્રૃણુ

અસ્તિ ચિન્માત્રમમલમનન્તાકાશરૂપિ યત્ ।
સર્વદા સર્વરૂપાત્મ ન જગન્ન ચ દૃશ્યતા

સર્વવિત્ત્વાત્તુ તેનેદં મનસ્ત્વં ચેતિતં સ્વતઃ ।
રૂપમત્યજતા શુદ્ધં બુદ્ધમાધિવિવર્જિતમ્

મનસા કલ્પિતં તેન યદ્વૈ સરણમાત્મનઃ ।
તદેતત્પ્રાણપવનં વિદ્ધિ વેદ્યવિદાં વર

પ્રાણતૈષા યથા તેન કલ્પિતેવાનુભૂયતે ।
તથૈવેન્દ્રિયદેહાદિ દિક્કાલકલનાદિ ચ

ઇતિ વિશ્વમિદં વિષ્વક્ ચિત્તમાત્રમખણ્ડિતમ્ ।
ચિત્તં તુ ચિત્પરં બ્રહ્મ તસ્માદ્બ્રહ્મેદમાતતમ્

અનાકારમનાદ્યન્તમનાભાસમનામયમ્ ।
શાન્તં ચિન્માત્રસન્માત્રં બ્રહ્મૈવેદં જગદ્વપુઃ

સર્વશક્તિ પરં બ્રહ્મ મનઃશક્ત્યા યથા સ્થિતમ્ ।
યત્ર તત્ર તથા રૂપં સ્વમેવાનુભવત્યલમ્

સંકલ્પાત્મ મનો બ્રહ્મ સંકલ્પયતિ યદ્યથા ।
તત્તથૈવાનુભવતિ સિદ્ધમાબાલમીદૃશમ્

પ્રાણીકૃતઃ સ્વયમયં નનુ ચેતસાત્મા
દેહીકૃતસ્ત્રિભુવનીકૃત એવ નાદ્યઃ ।
દેહીકૃતઃ ખવપુરેવ ગિરીકૃતશ્ચ
સ્વપ્નેષુ કલ્પિતપુરીષ્વનુભૂતમેતત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અવિ૦ વિ૦ ચિત્તસર્વાત્મકતાપ્રતિપાદનં નામાષ્ટત્રિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ