યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.136

ષટ્ત્રિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ

ભાસ ઉવાચ ।
અથાહં તં મહાદેવં પાવકં પૃષ્ટવાનિદમ્ ।
શુકપક્ષતિકોણસ્થઃ ભૂયતામવનીશ્વર

ભગવન્સર્વયજ્ઞેશ સ્વાહાધિપ હુતાશન ।
કિમિદં નામ સંપન્નં કથ્યતાં કિમિદં શવમ્

વહ્નિરુવાચ ।
શ્રૂયતામખિલં રાજન્યથાવદ્વર્ણયામિ તે ।
ત્રૈલોક્યભાસુરાનન્તશવવૃત્તાન્તમક્ષતમ્

અસ્ત્યનન્તમનાકારં પરમં વ્યોમ ચિન્મયમ્ ।
યત્રેમાન્યપસંખ્યાનિ જગન્તિ પરમાણવઃ

શુદ્ધચિન્માત્રનભસિ તસ્મિન્સર્વગતે ક્વચિત્ ।
સર્વાત્મન્યુદભૂત્સંવિત્સંવેદનમયી સ્વયમ્

સા તેજઃપરમાણુત્વમપશ્યદ્વેદનાવશાત્ ।
ભાવિતાર્થાત્મકતયા સ્વપ્ને ત્વમિવ પાન્થતામ્

પરમાણુરસંવિત્ત્વાદપશ્યદણુતાં સ્વયમ્ ।
ભાસ્વતીં પદ્મજરજસ્તુલ્યાં સંકલ્પનાત્મિકામ્

સોચ્છૂનતાં ભાવયન્તી પુનરપ્યભવત્સ્વયમ્ ।
ચક્ષુરાદીનીન્દ્રિયાણિ વપુષ્યન્વભવત્સ્વતઃ

અપશ્યદગ્રે ચ જગચ્ચક્ષુરાદિ સ્વભાવતઃ ।
આધારાધેયવદ્ભૂતમયં સ્વપ્નપુરં યથા

અસુરો નામ તત્રાસીત્પ્રાણી માની બભૂવ હ ।
અસત્યપ્રતિભાસાત્મ પિતૃમાતૃપિતામહઃ

દર્પોત્સિક્તતયા તત્ર કસ્યચિત્સ મહામુનેઃ ।
યદા મૃદિતવાનાસીદાશ્રમં શર્મભાજનમ્

મુનિઃ શાપમદાત્તસ્ય મહાકારતયાશ્રમઃ ।
ત્વયા યન્નાશિતો મૃત્વા ભવ ત્વં મશકોઽધમઃ

સ તચ્છાપહુતાશોઽથ તસ્મિન્નેવ તદા ક્ષણે ।
અસુરં ભસ્મસાચ્ચક્રે જલમૌર્વ ઇવાનલઃ

નિરાકારં નિરાધારમાકાશવલયોપમમ્ ।
ચિત્તં કિંચિદિવાચેત્યમાસીચ્ચેતનમાસુરમ્

તદેકત્વં યયૌ સામ્યાદ્ભૂતાકાશેન ચેતનમ્ ।
તદાસ્પદેન તત્રાથ વાયુના ચૈકતાં યયૌ

આસીચ્ચેતનવાતાત્માઽભવિષ્યત્પ્રાણિનામકઃ ।
રજસા પયસા વ્યાપ્તસ્તેજસા નભસાણુના

સ પઞ્ચતન્માત્રમયશ્ચિન્માત્રલવકોઽણુકઃ ।
સ્પન્દમાપ સ્વભાવેન વ્યોમ્નિ વાતલવો યથા

અથ તસ્યાનિલાન્તસ્થં ચેતનં તદ્વ્યબુધ્યત ।
કાલાનિલજલૈર્ભૂમૌ બીજમઙ્કુરકૃદ્યથા

શુદ્ધશાપવિદન્તસ્થા મશકત્વવિદાસ્ય ચિત્ ।
વેધિતા મશકાઙ્ગાનિ વિદિત્વા મશકોઽભવત્

સ્વેદજસ્યાલ્પદેહસ્ય નિઃશ્વાસનિપતત્તનોઃ ।
દ્વે તસ્ય મશકસ્યેહ દિને ભવતિ જીવિતમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પ્રાણિનામિહ સર્વેષાં યોન્યન્તરજ એવ કિમ્ ।
સમુદ્ભવઃ સંભવતિ કિમુતાન્યોઽપિ વા પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
બ્રહ્માદીનાં તૃણાન્તાનાં દ્વિધા ભવતિ સંભવઃ ।
એકો બ્રહ્મમયોઽન્યસ્તુ ભ્રાન્તિજસ્તાવિમૌ શ્રૃણુ

પૂર્વરૂઢજગદ્ભ્રાન્તિભૂતતન્માત્રરઞ્જનાત્ ।
ભૂતાનાં સંભવઃ પ્રોક્તો ભ્રાન્તિજો દૃશ્યસઙ્ગતઃ

અભાતાયાં જગદ્ભ્રાન્તૌ ભૂતભાવઃ સ્વયં ભવન્ ।
યઃ સ બ્રહ્મમયઃ પ્રોક્તઃ સંભવો ન સ યોનિજઃ

એવં સ્થિતે સ મશકો જગદ્ભ્રાન્તિવશોત્થિતઃ ।
ન તુ બ્રહ્મોત્થિતસ્તસ્ય રામ ચેષ્ટાક્રમં શ્રૃણુ

ક્ષમેક્ષુશષ્પકક્ષાદિપુઞ્જગુઞ્જેષુ ગુઞ્જતા ।
સ્વાયુષોઽર્ધં દિનં તેન સર્વં ભુક્તં વિવલ્ગતા

શાદ્વલોદરદોલાયાં દોલનં બાલલીલયા ।
ચિરમારબ્ધમેતેન સાર્ધં મશિકયા સ્વયમ્

દોલાશ્રમાર્તસ્તત્રાસૌ યાવદ્વિશ્રામ્યતિ ક્વચિત્ ।
તાવદ્ધરિણપાદાગ્રગિરિપાતેન ચૂર્ણિતઃ

હરિણાનનસંદર્શત્યક્તપ્રાણતયા તયા ।
પૂર્વક્રમગૃહીતાક્ષઃ સ જાતો હરિણસ્તતઃ

વિહરન્હરિણોઽરણ્યે વ્યાધેન ધનુષા હતઃ ।
વ્યાધાનનગદૃષ્ટિત્વાત્સંજાતો વ્યાધ એવ સઃ

વ્યાધો વનેષુ વિહરન્સંયાતો મુનિકાનનમ્ ।
તત્ર વિશ્રાન્તવાન્સઙ્ગાન્મુનિના પ્રતિબોધિતઃ

ભ્રાન્તઃ કિમિદમાદીર્ઘદુઃખાય ધનુષા મૃગાન્ ।
હંસિ પાસિ ન કસ્માત્ત્વં તન્ત્રં જગતિ ભઙ્ગુરે

આયુર્વાયુવિઘટ્ટિતાભ્રપટલીલમ્બામ્બુવદ્ભઙ્ગુરં
ભોગા મેઘવિતાનમધ્યવિલસત્સૌદામનીચઞ્ચલાઃ ।
લોલા યૌવનલાલના જલરયઃ કાયઃ ક્ષણાપાયવા-
ન્પુત્ર ત્રાસમુપેત્ય સંસૃતિવશાન્નિર્વાણમન્વિષ્યતાં

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉ૦ અ૦ વિ૦ શ૦ મશકવ્યાધબોધનં નામ ષટ્ત્રિશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ