યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.134

ચતુસ્ત્રિંશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

વિપશ્ચિદુવાચ ।
એતસ્મિન્નન્તરે વ્યોમ્નઃ સ પતન્પુરુષો મયા ।
સ્થમિતાખિલભૂપીઠઃ શવરૂપો વિલોકિતઃ

સ યાવદુદરાભિખ્યો દેહભાગોઽસ્ય યેન ભૂઃ ।
સપ્તદ્વીપાપિ પિહિતાઽમાતુઃ શૈલોપમો મહાન્

વહ્નિનોક્તમનન્તં તત્તદ્ભુજોરુશિરશ્ચ મે ।
લોકાલોકાત્પરં પારં પ્રાપ્તં હ્યવિષયે નૃણામ્

વ્યોમવાસિચયે દેવીમથ સ્તુવતિ સાદરમ્ ।
વ્યોમ્નઃ પ્રકટતામાગાચ્છુષ્કા નુ ભવતિ સ્વયમ્

પ્રેતવૃન્દૈરનુગતા માતૃમણ્ડલલાલિતા ।
કુમ્ભાણ્ડયક્ષવેતાલજાલતારકિતામ્બરા

શિરાલદીર્ઘદોર્દણ્ડવનીકૃતનભસ્તલા ।
કિરન્તી કીર્ણદિગ્દાહૈર્દૃષ્ટિપાતૈર્દિવાકરાન્

સ્ફુરન્નાનાયુધાકારકચજ્ઝણઝણધ્વનિ ।
શતખણ્ડં ખગાનીકં કુર્વાણા વ્યોમકોટરે

દેહજ્વાલેક્ષણોષ્માઢ્યૈઃ શરીરાવયવૈસ્ત્વિષઃ ।
દીર્ઘવેણુવનાકારાઃ કિરન્તી કોટિયોજનાઃ

દન્તકાન્તીન્દુવિદ્યોતદુગ્ધસ્નપિતદિઙ્મુખા ।
કૃશાતિદીર્ઘવિસ્તીર્ણશરીરાપૂરિતામ્બરા

નિરાલમ્બાસ્પદા સાંધ્યા વિતતેવાભ્રમાલિકા ।
પ્રેતાસનસમારૂઢા સુરૂઢા પરમે પદે

સ્ફુરન્તી પ્રજ્વલદ્રૂપા સંધ્યા જલધરારુણા ।
દધાના ગગનામ્ભોધૌ વાડવજ્વલનશ્રિયમ્

શવૈઃ શવાઙ્ગૈર્મુસલૈઃ પ્રાસતોમરમુદ્ગરૈઃ ।
વૃસિકોલૂખલહલૈઃ કિરન્તી ચઞ્ચલા સ્રજઃ

પ્રજાં કટકટાટોપૈર્વહન્તી ગગનાઙ્ગણે ।
દૃષદાં ઘર્ઘરારાવૈઃ પ્રાવૃઙ્ગિરિરિવાચલે

દેવા ઊચુરયં દેવિ ઉપહારીકૃતોઽમ્બિકે ।
સાર્ધં સ્વપરિવારેણ શીઘ્રમાહ્રિયતામિતિ

વદત્યેવં સુરાનીકે તં શવં પ્રાણવાયુના ।
દેવી પ્રવવૃતે રક્તસારમાક્રષ્ટુમઞ્જસા

પ્રાણેનાકૃષ્યમાણં તદ્રક્તં ભગવતીમુખે ।
અવિશત્સાંધ્યમેઘૌઘ ઇવ મેરોર્ગુહાન્તરમ્

તાવદ્રક્તં તયા પીતં પ્રાણાકૃષ્ટં નભઃસ્થયા ।
યાવચ્છુષ્કા સતી તૃપ્તા પીના સા ચંડિકા સ્થિતા

તતો બભૂવ સા રક્તપરિપીનશરીરિણી ।
રક્તા વર્ષાભ્રમાલેવ તડિત્તરલલોચના

લમ્બોદરા ભગવતી વિષમાહિવિભૂષણા ।
રક્તાસવમદક્ષીબા સમસ્તાયુધધારિણી

વ્યોમ્નિ નર્તનમારેભે સ્વશરીરાર્ધપૂરિતે ।
પર્યન્તગિરિમાલાગ્રસ્થિતામરનિરીક્ષિતા

તતઃ પિશાચકુમ્ભાણ્ડરૂપિકાદિમહાગણાઃ ।
શવમાવારયાંચક્રુર્મહાચલમિવાઽમ્બુદાઃ

શવશૈલો ગૃહીતોઽસૌ કુમ્ભાણ્ડૈઃ કટિભાગતઃ ।
ઉદરાદ્રૂપિકાવૃન્દૈર્યક્ષૈઃ કુઞ્જરવિક્ષતૈઃ

ભુજોરુકન્ધરાદ્યાસ્તે તસ્યાન્યેઽવયવા યતઃ ।
બ્રહ્માણ્ડસ્ય પરં પારં પ્રાપ્તાઃ પરમવિસ્તૃતાઃ

તતસ્તૈર્ભૂતસંઘાતૈઃ સ્થિતા દૂરે દિગન્તરે ।
ન પ્રાપ્તા વૈ હિ તત્રૈવ કાલેન કલિતાઃ સ્વયમ્

નૃત્યન્ત્યાં ચણ્ડિકાયાં ખે ભૂતવૃન્દે શવાકુલે ।
દેવેષ્વદ્રિષુ તિષ્ઠત્સુ બભૂવ ભુવનં તદા

પિણ્ડાહાર્યામદુર્ગન્ધિગુણ્ઠીકૃતકકુબ્ગણમ્ ।
રક્તગર્ભાભ્રનિર્વ્યૂહૈઃ ખાદિરજ્વલનોજ્જ્વલમ્

માંસચર્વણસંરમ્ભપ્રોદ્યચ્છવશવસ્વનમ્ ।
લતાસ્થિખણ્ડનોડ્ડીનબૃહત્કટકટારવમ્

ભૂતસંઘટ્ટવિશ્લેષવશાદ્ભીષણનિઃસ્વનમ્ ।
હિમવદ્વિન્ધ્યશૈલાદ્રિપ્રમાણાસ્થ્યચલાવૃતમ્

દેવીમુખાનલજ્વાલાપક્વમાંસાક્તભૂતલમ્ ।
રક્તસીકરનીહારસિન્દૂરિતકકુબ્ગણમ્

સર્વતઃ પ્રેક્ષકૈર્દેવૈઃ સપ્રાકારદિગન્તરમ્ ।
રુધિરૈકાર્ણવીભૂતસપ્તદ્વીપવસુન્ધરમ્

અત્યન્તાન્તર્હિતાશેષસમસ્તાચલમણ્ડલમ્ ।
રક્તપ્રભાભ્રસંભારવસ્ત્રાવૃતદિગઙ્ગનમ્

વૃત્તાલોલભુજભ્રાન્તહેતિચ્છન્નનભસ્તલમ્ ।
દૂરસ્મૃતિપથપ્રાપ્તપુરપત્તનમણ્ડલમ્

અત્યન્તાસંભવદ્રૂપસર્વસ્થાવરજંગમમ્ ।
સંપન્નાનન્તકુમ્ભાણ્ડરૂપિકાદ્યેકસંગમમ્

નૃત્તલોકકરાકારખગાવલનજાલકૈઃ ।
માનસૂત્રૈરિવ વિધેરન્યદ્રચયતો જગત્

ભૂમેરાર્કગતં નીતૈઃ પિશાચૈરાન્ત્રતન્તુભિઃ ।
મિમાનમિવ દિક્કુઞ્જૈસ્તિર્યગૂર્ધ્વમધો જગત્

જગદાલોક્ય તત્તાદૃગુદક્તોપપ્લવાપ્લુતમ્ ।
ભૂતપૂર્વમહીપીઠસ્થિતિરક્તાર્ણવીકૃતમ્

દ્વીપસપ્તકપર્યન્તે લોકાલોકાદ્રિમૂર્ધનિ ।
તદઙ્ગકૈરનાક્રાન્તે સ્થિતાઃ ખિન્નતરાઃ સુરાઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બ્રહ્માણ્ડાદપિ નિર્ગત્ય યસ્ય તેઽવયવા ગતાઃ ।
લોકાલોકાચલસ્તેન બ્રહ્મન્ન સ્થગિતઃ કથમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દ્વીપસપ્તકમધ્યેઽસ્મિન્રામ તસ્યોદરં સ્થિતમ્ ।
શિરઃખુરભુજાદ્યઙ્ગં બ્રહ્માણ્ડાત્પરતઃ સ્થિતમ્

પાર્શ્વાભ્યામૂરુમધ્યાચ્ચ કટિપાર્શ્વદ્વયાત્તથા ।
શિરોંસદ્બયમધ્યાભ્યાં લોકાલોકઃ સ લક્ષ્યતે

તત્રોપવિષ્ટાસ્તે દેવા લક્ષ્યન્તે શ્રૃઙ્ગમૂર્ધસુ ।
સુશુદ્ધકાન્તયસ્તાપાદજલા જલદા ઇવ

પ્રસારિતાઙ્ગકમધો વક્રં તત્પતિતં શવમ્ ।
સંભક્ષયતિ ભૂતૌઘે પ્રનૃત્યન્તીષુ માતૃષુ

વહત્સ્વસૃક્પ્રવાહેષુ મેદોગન્ધે વિજૃમ્ભિતે ।
દુઃખિતાશ્ચિન્તયામાસુઃ પ્રત્યેકમમરા ઇદમ્

હા કષ્ટં ક્વ ગતા પૃથ્વી ક્વ ગતા જલરાશયઃ ।
ક્વ ગતા જનસંઘાતાઃ ક્વ ગતા ધરણીધરાઃ

તાદૃક્ચન્દનમન્દારકદમ્બવનમણ્ડિતઃ ।
મણ્ડપઃ પુષ્પરાશીનાં કષ્ટં ક્વ મલયો ગતઃ

ઉચ્ચાવદાતા વિપુલા હિમવદ્ભૂમયોઽપિ તાઃ ।
નીતાઃ શૌક્લ્યરુષેવાશુ રુધિરેણાત્મપઙ્કતામ્

ક્રૌઞ્ચદ્વીપતલે ક્રૌઞ્ચે યોઽભૂત્કલ્પદ્રુમો મહાન્ ।
બ્રહ્મલોકલસચ્છાખઃ સોઽપિ ચૂર્ણત્વમાગતઃ

હા ક્ષીરાર્ણવ પારિજાતકમલાચન્દ્રામૃતાનાં પતે
હા દધ્યર્ણવ નાવનીતશિખરિપ્રોદ્ભૂતવેલાવન ।
હા મધ્વર્ણવ નાલિકેરગિરિકે યોગેશ્વરીસેવિત
ક્વેદાનીં સમુપૈષ્યથ ક્વ વનિતા દિગ્દર્પણત્વં ગતાઃ

હા કલ્પદ્રુમકાઞ્ચનામલલતાનિઃસંધિબન્ધાચલ
ક્રૌઞ્ચદ્વીપવિરિઞ્ચહંસનલિનીનીરન્ધ્રદિગ્જાલક ।
યાતઃ ક્વેહ કદમ્બકાનનદરીવિશ્રાન્તવિદ્યાધરી-
ક્રીડાકોવિદનાગરામરગૃહ ત્વં પુષ્કરદ્વીપક

સ્વાદૂદોદગ્રતાપાવલકુસુમમહીપાવનાનાં વનાનાં
ગોમેધદ્વીપકલ્પદ્રુમકનકલતાસુન્દરીણાં દરીણામ્ ।
શાકદ્વીપાચલાનામમરતરુવનૈર્દંશિતાનાં સિતાનાં
સ્મૃત્યૈવોદેતિ પુણ્યં સુરપદસુખદં માનવાનાં નવાનાં
મન્દાનિલાવલિતપલ્લવવાલવલ્લી-
સંતાનભાસિતસમસ્તદિગન્તરાણિ ।
ધ્વસ્તાનિ તાનિ સકલાનિ વનાનિ કષ્ટ-
માશ્વાસમેષ્યતિ કથં જનતા ન જાને

કદા નુ તાનીક્ષુરસાબ્ધિતીરે
વનાનિ ખણ્ડાચલભૂમિકાસુ ।
દ્રક્ષ્યેમ ભૂયો ગુડમોદકાનિ
તથા કુમારાણ્યપિ શર્કરાયાઃ

કદમ્બકલ્પદ્રુમશીતલેષુ
તાલીતમાલીસવનાચલસ્ય ।
કદા નુ તચ્ચન્દનસુન્દરીણાં
પશ્યેમ નૃત્તં કનકાલયેષુ

ગતાનિ કષ્ટં સ્મરણીયરૂપતાં
જમ્બૂદ્રુમસ્યાગ્રફલાનિ તાન્યપિ ।
યેષાં નદીં દ્વીપસમુદ્રમેખલા
વહત્યસૌ જમ્બુમતી રસામ્બુભિઃ

શિલીન્ધ્રનીરન્ધ્રમહીધ્રરન્ધ્ર-
ક્ષીબામરસ્ત્રીકૃતગીતનૃત્યમ્ ।
સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય સુરોદતીરં
પ્રાગબ્જમુર્વીવ હૃદાવદીર્યે

પશ્યાસૃગમ્ભસિ નવાર્ણવમૂર્ધ્નિ ભાસા
સૌવર્ણપર્વતશતાગ્રશિખાઃ કચન્તિ ।
સંધ્યારુણા ઉદયનાસ્તમયાવનીનાં
સ્તોકોદિતેન્દુકલિકા ઇવ દિઙ્મુખેષુ

તાદૃક્સાગરવારિરાશિવલયા દ્વીપાન્તરાલંકૃતા
પ્રોચ્ચાદ્રીન્દ્રનિવિષ્ટવારિદઘટાનીલોત્પલાનાં સ્થલી ।
સ્રોતોજઙ્ગલકાનનોગ્રનગરગ્રામાગ્રહારામ્બરા
નો જાને તરુપલ્લવાઙ્કુરવતી કષ્ટં ક્વ યાતા મહી

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦ વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અવિ૦ વિ૦ શવોપાખ્યાને દેવપરિદેવનવર્ણનં નામ ચતુસ્ત્રિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ