યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.13

ત્રયોદશઃ સર્ગઃ

ભુશુણ્ડ ઉવાચ ।
જગત્પ્રસરરૂપસ્ય ન દેશ ઉપયુજ્યતે ।
ન કાલો ધારણે સ્તમ્ભ આલોકસ્યામ્બરે યથા

મનોમનનનિર્માણમાત્રમેતજ્જગત્ત્રયમ્ ।
શાન્તં તનુ લઘુ સ્વચ્છં વાતાન્તઃ સૌરભાદપિ

ચિચ્ચમત્કૃતિમાત્રસ્ય સાધો જગદણોઃ કિલ ।
વાતાન્તઃ સૌરભં મેરુરન્યાનુભવયોગતઃ

યં પ્રત્યુદેતિ સર્ગોયં સ એવૈનં હિ ચેતતિ ।
પદાર્થઃ સંનિવેશં સ્વમિવ સ્વપ્નં પુમાનિવ

અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
યદ્વૃત્તં દેવરાજસ્ય ત્રસરેણૂદરે પુરા

ક્વચિત્કદાચિત્કસ્મિંશ્ચિત્કિંચિત્કલ્પદ્રુમેઽભવત્ ।
કસ્યાંચિદ્યુગશાખાયાં ફલં જગદુદુમ્બરમ્

સસુરાસુરભૂતૌઘમશકાહિતઘુંઘુમમ્ ।
શૈલમાંસલપાતાલદ્યુભૂમ્યુગ્રકપાટકમ્

ચિચ્ચમત્કૃતિચારૂચ્ચૈર્વાસનારસપીવરમ્ ।
વિવિધાનુભવામોદં ચિત્તાસ્વાદમનોહરમ્

બૃહદ્બ્રહ્મતરુપ્રૌઢસત્તાવ્રતતિકોટિગમ્ ।
અહંકારમહાવૃન્તં સમાલોકસમુજ્જ્વલમ્

મોક્ષદ્ધારવિકાસ્યાસ્યં સરિદબ્ધિશિરાવૃતમ્।
માત્રાપઞ્ચકકોશસ્થં તરત્તારકસીકરમ્

કલ્પાવસાનજરઠં કાકકોકિલગામ્યથ ।
પતિતં શાન્તિમાયાતં ક્વાપ્યન્તાવાસનં ગતમ્

તત્રાભૂદમરાધીશઃ શક્રસ્ત્રિભુવનેશ્વરઃ ।
ક્ષૌદ્રકુમ્ભનિષણ્ણાનાં ક્ષુદ્રાણામિવ નાયકઃ

ગુરૂપદેશસ્વાભ્યાસાત્સ ક્ષીણાવરણોઽભવત્ ।
મહાત્મા ભાવિતાન્તાત્મા પૂર્વાપરવિદાં વરઃ

નારાયણાદિષુ તતઃ કદાચિદ્વીર્યશાલિષુ ।
ક્વચિદેવ નિલીનેષુ સત્સ્વેકઃ સસુરાધિપઃ

શસ્ત્રજ્વાલાનલોદ્ભારૈરયુધ્યત મહાસુરૈઃ ।
વિજિતસ્તૈર્મહાવીર્યૈરતો વ્યદ્રવદાદ્રુતમ્

દિશો દશ સુવેગેન દુદ્રાવાભિદ્રુતોઽરિભિઃ ।
ન વિશ્રામાસ્પદં પ્રાપ પરલોક ઇવાધમઃ

તદ્ભાન્તદૃષ્ટિષ્વરિષુ મનાક્ છિદ્રમવાપ્ય સઃ ।
પ્રશમં કાયસંકલ્પં નીત્વા સ્વં સ્વાન્તરે બહિઃ

કમપ્યર્કાંશુકોશસ્થં ત્રસરેણું વિવેશ સઃ ।
સંવિદ્રૂપતયા પદ્મકોશં મધુકરો યથા

સ તત્રાશુ વિશશ્રામ ચિરાદાશ્વાસમાયયૌ ।
અથ વિસ્મૃતસંગ્રામો નિવૃત્તિં સમુપાગમત્

કલ્પિતં સદ્મ તત્રાથ સ ક્ષણાદનુભૂતવાન્ ।
તસ્મિન્સદ્મનિ પદ્માન્તે રેમે સ્વ ઇવ વિષ્ટરે

ગૃહસ્થઃ સ દદર્શાથ કલ્પિતં નગરં હરિઃ ।
મણિમુક્તાપ્રવાલાદિકૃતપ્રાકારમન્દિરમ્

નગરાન્તર્ગતોઽપશ્યત્તતો જનપદં હરિઃ ।
નાનાદ્રિગ્રામગોવાટપત્તનારણ્યરાજિતમ્

તાદૃગ્રતિશ્ચેતિતવાન્સશક્રો ભુવનં તતઃ ।
સાદ્ર્યબ્ધ્યુર્વીનદીશાન્તં સક્રિયાકાલકલ્પનમ્

તાદૃગ્રતિશ્ચેતિતવાન્સ શક્રસ્ત્રિજગત્તતઃ ।
સપાતાલમહીવ્યોમવિષ્ટપાર્કાદિપર્વતમ્

તત્રાતિષ્ઠત્સુરેશત્વે સ ભોગભરભૂષિતઃ ।
પુત્રો બભૂવ તસ્યાથ કુન્દો નામાથ વીર્યવાન્

તતો જીવિતપર્યન્તે ત્યક્ત્વા દેહમનિન્દિતઃ ।
નિર્વાણમાયયૌ શક્રો નિઃસ્નેહ ઇવ દીપકઃ

કુન્દસ્ત્રૈલોક્યરાજોઽભૂજ્જનયિત્વા સુતં નિજમ્ ।
કાલેન જીવિતસ્યાન્તે જગામ પરમં પદમ્

તત્પુત્રોઽપિ તથૈવાથ કૃત્વા રાજ્યે સુતં નિજમ્ ।
જગામ જીવિતસ્યાન્તે પાવનં પરમં પદમ્

એવં પૌત્રસહસ્રાણિ સમતીતાનિ સુન્દર ।
તત્રાદ્યાપિ સુરેશસ્ય યેષાં રાજ્યે સ્થિતોંઽશકઃ

ઇત્યદ્યયાવદમરેશ્વરવંશ એવ
સંકલ્પિતે જગતિ શક્રપદં વિધત્તે ।
તસ્મિન્ક્ષતેઽપિ ગલિતેઽપિ હતેઽપિ નષ્ટે
ક્વાપ્યમ્બરે દિનકરાતપપાવનાણૌ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦ વા ૦ દે૦ મો ૦ નિ ૦ ઉ ૦ વિદ્યાધરોપાખ્યાનાન્તર્ગતેન્દ્રોપાખ્યાને ત્રસરેણ્વન્તરસર્ગસંઘવર્ણનં નામ ત્રયોદશઃ સર્ગઃ