યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.128

અષ્ટાવિંશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસ્મદાદેર્જનસ્યૈતત્પ્રત્યક્ષં નાનુમાનિકમ્ ।
શુદ્ધબોધશરીરેણ નાધિભૌતિકરૂપિણા

એતદસ્મજ્જગત્સ્વપ્ને નાન્યેષુ કથિતં મયા ।
અન્યેષ્વસ્તિ જગત્સ્વપ્નેષ્વેવમન્યાપિ ચ સ્થિતિઃ

જગત્સ્વપ્નેષુ ચાન્યેષુ સંસ્થાનકથનેન કિમ્ ।
ન હ્યૌપયોગિકાદન્યા કથા ભવતિ ધીમતામ્

સર્વેષામુત્તરે મેરુર્લોકાલોકશ્ચ દક્ષિણે ।
યેષામિત્યનુમાઽશેષભૂતૌઘે તેન પણ્ડિતાઃ

પ્રત્યક્ષમેતદન્યેષાં યત્ર તેઽન્યે જગદ્ભ્રમાઃ ।
નાસ્માકં વિષયે તે હિ તથા સંસ્થાનશોભિનઃ

સર્વેષામુત્તરે મેરુર્લોકાલોકશ્ચ દક્ષિણે ।
સપ્તદ્વીપનિવાસાનાં નાન્યેષામિતિ નિશ્ચયઃ

પ્રકૃતં શ્રૃણુ હે રામ તદ્બ્રહ્માણ્ડકવાટકમ્ ।
યત્પ્રમાણં તતો વારિ બાહ્યે દશગુણં સ્થિતમ્

તદ્બ્રહ્માણ્ડકવાટં તુ તૃણં તૃણમણિર્યથા ।
ધત્તે વારિ સ્વભાવેન નિત્યં કલ્પકરત્નવત્

સર્વેષામેવ ભાવાનાં સ્થિતઃ કલ્પકરત્નવત્ ।
સર્વદા પાર્થિવો ભાગસ્તેનાત્રૈતે પતન્ત્યલમ્

જલાદ્દશગુણં બાહ્યે સ્થિતં તેજો નિરિન્ધનમ્ ।
આકાશવિશદં શાન્તસ્તબ્ધજ્વાલોદરોપમમ્

તસ્માદ્દશગુણો બાહ્યે સંસ્થિતો વાયુરાયતઃ ।
વાયોર્દશગુણં બાહ્યે વ્યોમ તિષ્ઠતિ નિર્મલમ્

તતઃ પરતરં શાન્તં બ્રહ્માકાશમનન્તકમ્ ।
ન પ્રકાશં ન ચ તમો મહાચિદ્ધનમવ્યયમ્

અનાદિમધ્યપર્યન્તે તસ્મિન્બ્રહ્મમહામ્બરે ।
મહાચિન્નામ્નિ સર્વાત્મન્યયોનિર્વાણરૂપિણિ

બ્રહ્માણ્ડાનાં તાદૃશાનાં દૂરે દૂરે પુનઃપુનઃ ।
મિથોલક્ષાણિ લક્ષાણિ કચન્ત્યુપરમન્તિ ચ

ન કિંચિત્કચયત્યત્ર સમે કચનરૂપિણિ ।
તાદૃદ્ધ્યયં તથારૂપં તદાત્મન્યેવ સંસ્થિતમ્

એષ તે કથિતઃ સર્વો દૃશ્યાનુભવનક્રમઃ ।
અધુના શ્રૃણુ કિંવૃત્તં લોકાલોકે વિપશ્ચિતઃ

સ્વભ્યસ્તપૂર્વસંસ્કારો વિલસન્નિશ્ચયેરિતઃ ।
લોકાલોકગિરેર્મૂર્ઘ્નસ્તમઃશ્વભ્રં પપાત સઃ

દદર્શ તત્ર શિખરપ્રતિમૈર્વિહગૈર્વપુઃ ।
વિકર્તિતં મનોદેહં પ્રસૃતં ચ સ્વચિન્તિતે

દેશસ્ય તસ્ય પુણ્યત્વાદ્દેહં તચ્ચાતિવાહિકમ્ ।
આધિભૌતિકતાબોધં નાનયન્નિર્મલાશયઃ

તાવન્માત્રપ્રબોધોઽસૌ નાધિકં બોધમાગતઃ ।
ચિન્તયિત્વાઽસિતં કાર્યં બભૂવ પ્રકૃતેર્હિતઃ ॥
શ્રીરામ ઉવાચ ।
અદેહં પ્રસરત્યેતચ્ચિત્તં કાર્યે કથં મુને ।
આતિવાહિકસંવિત્તેર્બોધઃ સ્યાત્કીદૃશોઽધિકઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સંકલ્પપથિકત્વેન યથાન્તઃપુરવાસિનઃ ।
ઇદં મનઃ પ્રસરતિ તથાસ્ય પ્રસૃતં મનઃ

ભ્રમે સ્વપ્ને મનોરાજ્યે મિથ્યાજ્ઞાને કથાશ્રુતૌ ।
યથા મનઃ પ્રસરતિ તથા તત્પ્રસૃતં મનઃ

પતન્તિ તુ શરીરં તદાતિવાહિકમુચ્યતે ।
આધિભૌતિકધીર્ભાતિ વિસ્મૃત્યાત્રૈવ કાલતઃ

તે તદાન્તર્ધિમાયાતે સર્પરજ્જુભ્રમોપમે ।
આધિભૌતિકદેહેઽસ્મિઞ્છિષ્યતેત્વાતિવાહિકઃ

આતિવાહિક એષોઽઙ્ગ નિપુણં પ્રવિચાર્યતામ્ ।
ચિન્માત્રવ્યતિરેકેણ યાવદત્રાન્યદસ્તિ નો

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ યન્મધ્યે સંવિદો વપુઃ ।
ચિન્માત્રસ્યાસ્ય તદ્રૂપમનન્તસ્યૈકરૂપિણઃ

ક્વ દ્વૈતં ક્વ ચ વા દ્વેષઃ ક્વ રાગાદિ તુ કથ્યતામ્ ।
સર્વં શિવમનાદ્યન્તં પરો બોધ ઇતિ સ્મૃતઃ

નિર્મનોમનનં શાન્તમાસિતં બોધ ઉત્તમઃ ।
આતિવાહિકદેહસ્થો ન તં બોધમુપાગતઃ

વિપશ્ચિત્તદ્વિબોધોઽસૌ દદર્શ વિસરન્મનઃ ।
આતિવાહિકબોધેન ગર્ભવાસોપમં તમઃ

તમસોઽન્તે વિરિઞ્ચાણ્ડકવાટચ્છેદભૂતલમ્ ।
વજ્રસારં હેમમયં કોટિયોજનવિસ્તૃતમ્

તદન્તે પ્રાપ સલિલં તસ્માદષ્ટગુણં તતઃ ।
કપાટભૂમ્યૈવ સમં સ્થિતમર્ણવપૃષ્ઠવત્

તમતીત્ય તતઃ પ્રાપ તેજોઽર્કગણભીષણમ્ ।
પ્રલયાગ્નિઘનજ્વાલાપિણ્ડકોટરભાસ્વરમ્

દાહશોકાદિમુક્તેન વપુષા માનસેન તત્ ।
તત્ર ગચ્છન્ત્ય બુબુધે વહનં પૂર્વવાસિતમ્

ઉહ્યમાનો વિવેદાસાવાત્માનં ત્વાતિવાહિકમ્ ।
ચિત્તમાત્રાત્મનઃ સ્વસ્ય કિમિવોહ્યત ઇત્યપિ

ઇતિ બોધેન ધીરાત્મા તં તતારાઽનિલાર્ણવમ્ ।
પ્રાપ તદ્વિતતં વ્યોમ તસ્માદ્દશગુણં સ્થિતમ્

તદતિક્રમ્ય સ પ્રાપ બ્રહ્માકાશમનન્તકમ્ ।
યત્ર સર્વં યતઃ સર્વં યન્ન કિંચિચ્ચ કિંચન

મનસા પ્રભ્રમંસ્તત્ર દૂરાદ્દૂરતરં યયૌ ।
તેન દૃષ્ટં ચ પૃથ્વ્યાપસ્તેજો વાયુસ્તથા જગત્

પુનઃ સંસારરચનાઃ પુનઃ સર્ગાઃ પુનર્દિશઃ ।
પુનર્મહીધરા વ્યોમ પુનર્દેવાઃ પુનર્નરાઃ

પુનઃ પઞ્ચમહાભૂતપર્યન્તે બ્રહ્મ નિર્ઘનમ્ ।
પુનસ્તત્ર જગન્ત્યુચ્ચૈઃ પુનઃ સર્ગાઃ પુનર્દિશઃ

બ્રહ્માકાશસ્તતઃ સર્ગાઃ પુનરન્યે ત્વનિષ્ઠિતાઃ ।
ઇત્યસૌ વિહરન્દીર્ઘકાલમદ્યાપિ સંસ્થિતઃ

સ્વનિશ્ચયાચ્ચિરાભ્યસ્તાન્નાસૌ વિરતિમેતિ હિ ।
અન્તો નૈવાસ્ત્યવિદ્યાયાઃ સા હિ બ્રહ્મૈવ સત્યતા

વસ્તુતો નાસ્ત્યવિદ્યેહ બ્રહ્મણ્યવિકલાત્મનિ ।
ઇદં દૃશ્યમવિદ્યેયમિત્યાત્મૈષ વિકાસિતઃ

યદ્યથા જાગ્રતિ સ્વપ્ને દૃષ્ટં દ્રક્ષ્યસિ પશ્યસિ ।
તત્તથા બ્રહ્મ સચ્છાન્તમાસીદસ્તિ ભવિષ્યતિ

ઘનતમઃપ્રવિલોકનચક્રકં
ક્રમજગત્પ્રતિભાનમિદં મહત્ ।
પરતયા પ્રતિભાત્મતયાનયા
ન ચ સદઙ્ગ ન વાપ્યસદાકૃતિ

તેષ્વેવ તેષ્વિવ ચ તેષુ તનૂતરેષુ
બ્રહ્મોદરેષુ ચિરદૂરતરં જગત્સુ ।
સોઽદ્યાપ્યસંવિદિતતત્ત્વતયા તયોચ્ચૈઃ
ખણ્ડેષુ રઙ્કુરિવ રાઘવ બંભ્રમીતિ

ઇ૦ શ્રીવા૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અ૦ વિ૦ બ્રહ્મગીતાસુ બ્રહ્માકાશવિપશ્ચિજ્જગચ્ચન્દ્રદર્શનનામાષ્ટાવિંશત્યુત્તરશતતમઃ સર્ગઃ