યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.127

સપ્તવિંશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્કથયૈતન્મે કથં ભૂગોલકં સ્થિતમ્ ।
કથમૃક્ષગણો યાતિ લોકાલોકઃ કથં ગિરિઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યથા સંકલ્પરચિતા શિશોર્વ્યોમનિ તિષ્ઠતિ ।
વીટા ચિન્માત્રબાલેન કલ્પિતો ભૂસ્તથામ્બરે

યથા તિમિરિકાક્ષાણાં કેશચન્દ્રાદિદર્શનમ્ ।
ચિદાકાશસ્ય સર્ગાદૌ તથા પૃથ્વ્યાદિદર્શનમ્

યથા સંકલ્પનગરં ધાર્યમાણં ન દૃશ્યતે ।
ધાર્યતે ધાર્યતે મા ચ તથોર્વ્યનુભવશ્ચિતેઃ

યદ્યથા યાવદાભાતિ ચિતિ ચિત્ત્વાત્સ્વભાવતઃ ।
તત્તથા તાવદાભાતિ તત્ર તત્ર તદાત્મકમ્

તિમિરાક્રાન્તનેત્રસ્ય કેશોણ્ડ્રકમિવામ્બરે ।
ચિન્માત્રસ્ય મહીગોલો યો ભાતઃ સ તથા સ્થિતઃ

ઊર્ધ્વં વહન્ત્યઃ સરિતસ્તદધસ્તાધુતાશનઃ ।
ચિતિ ચેત્સ્વપ્નવદ્ભાતિ તત્તથા તત્સ્થિતં ભવેત્

તસ્માત્પતન્તી ભૂર્ભાતા પતત્યેવાનિશં જગત્ ।
ઉત્પતન્તી તુ ચિદ્ભાતા તથા નાનાત્મિકા ભવેત્

સ્તબ્ધભાતા સ્થિતા સ્તબ્ધા સાલોકા તુ પ્રકાશિની ।
નિરાલોકા નિરાલોકલોકાનામાત્મનિ સ્થિતા

ચિદ્ભાનૈકાનુસારેણ તારાચક્રં તથા મહી ।
અસદેવ સદૈવેદં ભાતીદમવિખણ્ડિતમ્

આલોકાલોકમેવાથ નભઃખાતં તતો મહત્ ।
તમ એકાર્ણવાકારં સ્થિતં તત્ર ક્વચિત્ક્વચિત્

દૂરત્વાદૃક્ષચક્રસ્ય કરાલત્વાન્મહાગિરેઃ ।
ક્વચિત્તમઃ ક્વચિત્તેજસ્તત્રૈવાચત્વરેઽપિ ચ

લોકાલોકગિરેઃ પારે સ્થિતાદાકાશમણ્ડલાત્ ।
દશદિક્કં સુદૂરેણ ઋક્ષચક્રં વિવર્તતે

આપાતાલદિવો નદ્ધમૃક્ષચક્રં તદમ્બરે ।
દશદિક્કં પ્રસરતિ પતદૂર્ધ્વાદૃતેઽભિતઃ

ભૂલોકમેવ પાતાલયુતં નક્ષત્રમણ્ડલમ્ ।
પર્યેતિ લોકાલોકાન્તે નાન્યચ્ચિત્કલ્પનાચ્ચ તત્

સલોકાલોકભૂલોકદ્વિગુણાત્ખાદનન્તરમ્ ।
પક્વાક્ષોટસ્ય ભિસ્સેવ સ્થિતં નક્ષત્રમણ્ડલમ્

દ્વિગુણા નભસસ્તસ્માદૃક્ષચક્રસ્ય પુષ્ટતા ।
દશદિક્કં વિસરતો બિલ્વત્વક્સદૃશસ્થિતેઃ

સંવિદ્ધનસ્ય કચનં યાદૃશં કલ્પનાત્મકમ્ ।
યદિત્થં સંનિવેશેન નન્વિયં જાગતી સ્થિતિઃ

નક્ષત્રચક્રાદ્દ્વિગુણં તતોઽન્યદ્વિદ્યતે નભઃ ।
તચ્ચ ક્વચિત્પ્રકાશાઢ્યં ક્વચિત્સાન્દ્રતમોમયમ્

પર્યન્તે તસ્ય નભસઃ સ્થિતં બ્રહ્માણ્ડખર્પરમ્ ।
એકમૂર્ધ્વે પરમધો ગગનં મધ્યમેતયોઃ

યોજનાનાં કોટિશતં પુષ્ટં વજ્રદૃઢં ચ તત્ ।
સ્થિતં સંવેદનમયં વ્યોમ્નિ વ્યોમમયાત્મકમ્

સર્વદિક્કં મહાગોલે નભસિ સ્વર્કતારકમ્ ।
કિમત્રોર્ધ્વમધઃ કિં સ્યાત્સર્વમૂર્ધ્વમધશ્ચ વા

પતનમુત્પતનં ગમનં સ્થિતં
ચિત ઇતિ સ્ફુરિતં ન તુ વસ્તુ તત્ ।
પતનમસ્તિ ન ચોત્પતનં ન વા
ગમનમાગમનં સ્થિતમિત્યપિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અ૦ વિ૦ ભૂગોલનિર્ણયો નામ સપ્તવિંશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ