યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.126

ષડ્વિંશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અનન્તરં મુનિશ્રેષ્ઠ કુર્વન્તઃ કિં વિપશ્ચિતઃ ।
આસંસ્તેષુ દિગન્તેષુ સદ્વીપાબ્ધિવનાદ્રિષુ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શ્રૃણુ કિંવૃત્તમેતેષાં તાત તત્ર વિપશ્ચિતામ્ ।
તાલીતમાલમાલાઢ્યદ્વીપાદ્રિવનચારિણામ્

ક્રૌઞ્ચદ્વીપગિરેરેકો વિપશ્ચિત્પશ્ચિમે તટે ।
કટેનાદ્રિતટે પિષ્ટઃ કરિણા કમલં યથા

દ્વિતીયો નભસા નીતો રક્ષસા વિક્ષતાઙ્ગકઃ ।
નિક્ષિપ્તો વાડવે વહ્નૌ તત્ર ભસ્મત્વમાગતઃ

તૃતીયસ્ત્રૈદશં દેશં નીતો વિદ્યાધરેણ વૈ ।
ગતોઽપ્રણામકુપિતશક્રશાપેન ભસ્મતામ્

ચતુર્થશ્ચતુરં ગચ્છન્કુશદ્વીપગિરેસ્તટે ।
દુર્વારેણ નદીકચ્છે મકરેણાષ્ટધા કૃતઃ

ઇતિ તે પઞ્ચતાં પ્રાપ્તા દિઙ્મુખેષ્વાકુલાશયાઃ ।
ક્ષયે ચતુર્ષુ ચત્વારો ભૂપાલા લોકપાલવત્

અથ તેષાં દદર્શાસૌ વ્યોમ્ન્યેવ વ્યોમરૂપિણામ્ ।
સંવિત્પ્રાક્તનસંસ્કારાદ્વ્યોમાત્માવનિમણ્ડલમ્

સપ્તદ્વીપાબ્ધિવલયં પુરપત્તનભૂષણમ્ ।
સુરશૈલશિરઃપીઠં બ્રહ્મલોકશિરોમણિમ્

ચન્દ્રાર્કબિમ્બનયનં તારામુક્તાકલાપકમ્ ।
વિલોલમેઘવસનં નાનાવનતનૂરુહમ્

દેહાન્વિપશ્ચિતાં સંવિદ્દદર્શ ચતુરોઽપિ સા ।
પ્રાગ્વત્કલ્પપરાવૃત્તૌ દ્યૌર્દિગન્તાનિવાતતાન્

આતિવાહિકસંવિત્તેસ્તેઽવ્યોમ્નિ વ્યોમતાત્મકાઃ ।
આધિભૌતિકદેહત્વભાવાન્દદૃશુરગ્રતઃ

અસ્યાત્મકત્વેઽવિદ્યેયં કિયતી સ્યાદિતીક્ષિતુમ્ ।
ચત્વારોઽપિ પ્રવૃત્તાસ્તે સંસ્કારવશતઃ પુરઃ

દૃશ્યદર્શનયોરુર્વીમણ્ડલાનુભવાકૃતેઃ ।
નિષ્ઠાં દ્રષ્ટુમવિદ્યાયા ભ્રેમુર્દ્વીપાન્તરાણિ તે

દ્વીપસપ્તકમુલ્લઙ્ઘ્ય સમહાર્ણવસપ્તકમ્ ।
વિપશ્ચિત્પશ્ચિમઃ પ્રાપ ઘનભૂમૌ જનાર્દનમ્

તસ્માદનુપમં જ્ઞાનં સમાસાદ્ય દિગન્તરે ।
તસ્મિન્નેવ સમાધાને સોઽતિષ્ઠદ્વર્ષપઞ્ચકમ્

તતો દેહં પરિત્યજ્ય ચિત્તે સત્તામુપાગતે ।
સ તત્પ્રાણ ઇવાકાશં પરં નિર્વાણમાયયૌ

પૂર્વઃ પર્વણિ શીતાંશુબિમ્બપાર્શ્વે સ્થિતં વપુઃ ।
ચિન્તયંશ્ચિરમુન્નષ્ટદેહશ્ચન્દ્રપુરે સ્થિતઃ

દક્ષિણઃ શાલ્મલિદ્વીપે રાજ્યમુત્સન્નશાત્રવઃ ।
કરોત્યદ્યાપિ ન સતો વિસ્મૃતાન્યવિનિશ્ચયઃ

ઉત્તરસ્તરલાસ્ફાલકલ્લોલે સપ્તમામ્બુધૌ ।
સહસ્રમેકં વર્ષાણામુવાસ મકરોદરે

મકરોદરમાંસાશી મૃતે મકરનાયકે ।
મકરોદરતોઽબ્ધેશ્ચ નિર્ગતો મકરો યથા

તતોઽશીતિસહસ્રાણિ યોજનાનાં ઘનાવનિમ્ ।
હિમકલ્પજલામ્ભોધેરુલ્લઙ્ઘ્ય સુઘનોદરીમ્

પ્રાપ્તો દશસહસ્રાણિ યોજનાનાં મહામહીમ્ ।
સૌવર્ણીં સુરસંચારસરણિં મૃતવાનસૌ

તસ્યાં ભૂમૌ ચ મધ્યે ચ વિપશ્ચિન્નાકિતામગાત્ ।
ઉત્તમામગ્નિમધ્યસ્થં ક્ષણાત્કાષ્ઠમિવાગ્નિતામ્

પ્રધાનદેવો ભૂત્વાસૌ લોકાલોકગિરિં ગતઃ ।
અસ્ય ભૂમણ્ડલતરોરાલવાલમિવ સ્થિતમ્

સ પઞ્ચાશત્સહસ્રાણિ યોજનાનાં સમુન્નતઃ ।
આલોકલોકાચારાઢ્યો ભાગ એકોઽસ્ય નેતરઃ

લોકાલોકશિરઃપ્રાપ્તં તારકામાર્ગસંસ્થિતમ્ ।
અધઃસ્થિતા અપશ્યંસ્તમુચ્ચનક્ષત્રશઙ્કયા

તસ્માત્પ્રદેશાત્તત્પારે તમસ્તસ્ય મહાગિરેઃ ।
ચતુર્દિક્કં મહાખાતં નભઃ શૂન્યમનન્તકમ્

તતો ભૂગોલકોઽયં હિ સમાપ્તો વર્તુલાકૃતિઃ ।
નભઃશૂન્યં મહાખાતં તતસ્તિમિરપૂરિતમ્

તત્રાલિકજ્જલતમાલનભોન્તરાલ-
નીલં તમો ન ચ મહી ન ચ જંગમાદિ ।
નાલમ્બનં ન ચ મનાગપિ વસ્તુજાતં
કિંચિત્કદાચિદપિ સંભવતીતિ વિદ્ધિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉ૦ અવિ૦ વિપ૦ વિપશ્ચિજ્જન્માન્તરાચરણં નામ ષડવિંશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ