યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.124-2

ચતુર્વિંશત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યથા સત્ત્વમુપેક્ષ્ય સ્વં શનૈર્વિપ્રો દુરીહયા ।
અઙ્ગીકરોતિ શૂદ્રત્વં તથા જીવત્વમીશ્વરઃ

ભૂતાનિ દ્વિવિધાન્યેવ પ્રતિસર્ગે સ્ફુરન્તિ વૈ ।
આદ્યવિસ્પન્દજાતાનિ તાનિ નિષ્કારણાનિ વૈ

ઈશ્વરાત્સમુપાગત્ય પુનર્જન્માન્તરાણિ ચ ।
ભૂતાન્યનુભવત્યઙ્ગ સ્વકૃતૈરેવ કર્મભિઃ

કાર્યકારણભાવોઽયમીદૃશો જન્મકર્મણોઃ ।
અકારણમુપાયાન્તિ સર્વે જીવા પરાત્પદાત્

પશ્ચાત્તેષાં સ્વકર્માણિ કારણં સુખદુઃખયોઃ ।
આત્મજ્ઞાનાત્સમુત્પન્નઃ સંકલ્પઃ કર્મકારણમ્

સંકલ્પિત્વં હિ બન્ધસ્ય કારણં તત્પરિત્યજ ।
મોક્ષસ્તુ નિઃસંકલ્પિત્વં તદભ્યાસપરો ભવ

સાવધાનો ભવ ત્વં ચ ગ્રાહ્યગ્રાહકસંભ્રમે ।
અજસ્રમેવ સંકલ્પદશાઃ પરિહરઞ્છનૈઃ

મા ભવ ગ્રાહ્યભાવાત્મા ગ્રાહ્યકાત્મા ચ મા ભવ ।
ભાવનામખિલાં ત્યક્ત્વા યચ્છિષ્ટં તન્મયો ભવ

અજસ્રં યં યમેવાર્થં પતત્યક્ષગણોઽનઘ ।
બધ્યતે તત્ર રાગેણ તત્રારાગેણ મુચ્યતે

કિંચિદ્યદ્રોચતે તુભ્યં તદ્બદ્ધોઽસિ ભવસ્થિતૌ ।
ન કિંચિદ્રોચતે ચિત્તે તન્મુક્તોઽસિ ભવસ્થિતૌ

તસ્માત્પદાર્થનિચયાત્સહ સ્થાવરજઙ્ગમાત્ ।
તૃણાદેર્દેવકાયાન્તાન્મા કિંચિત્તવ રોચતામ્

યત્કરોષિ યદશ્નાસિ યજ્જુહોષિ દદાસિ યત્ ।
ન કર્તાસિ ન ભોક્તાસિ તત્ર મુક્તમતિઃ શમી

સન્તોઽતીતં ન શોચન્તિ ભવિષ્યચ્ચિન્તયન્તિ નો ।
વર્તમાનં ચ ગૃહ્ણન્તિ કર્મ પ્રાપ્તમખણ્ડિતમ્

મનસિ ગ્રથિતા ભાવાસ્તૃષ્ણામોહમદાદયઃ ।
મનસૈવ મનો રામ ચ્છેદનીયં વિજાનતા

વિવેકેનાતિતીક્ષ્ણેન બલાદય ઇવાયસા ।
મનસૈવ મનશ્છિન્ધિ સર્વભ્રમસ્ય શાન્તયે

ક્ષાલયન્તિ મલેનૈવ મલં ક્ષાલનકોવિદાઃ ।
વારયન્ત્યસ્ત્રમસ્ત્રેણ વિષં પ્રતિ વિષેણ ચ

જીવસ્ય ત્રીણિ રૂપાણિ સ્થૂલસૂક્ષ્મપરાણિ ચ ।
તત્રાસ્ય યત્પરં રૂપં તદ્ભજ દ્વે પરિત્યજ

પાણિપાદમયો યોઽયં દેહો ભોગાય વલ્ગતિ ।
ભોગાર્થમેતજ્જીવસ્ય રૂપં સ્થૂલમિહાસ્થિતમ્

સ્વસંકલ્પમયાકારં યાવત્સંસારભાવિ યત્ ।
ચિત્તં તદ્વિદ્ધિ જીવસ્ય રૂપં રામાતિવાહિકમ્

આદ્યન્તરહિતં સત્યં ચિન્માત્રં નિર્વિકલ્પકમ્ ।
યત્તદ્વિદ્ધિ પરં રૂપં તૃતીયં વિશ્વરૂપકમ્

એતત્તુર્યપદં શુદ્ધમત્ર બદ્ધપદો ભવ ।
સંપરિત્યજ્ય પૂર્વે દ્વે મા તત્રાત્મમતિર્ભવ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તેષુ સ્થિતં ત્રિષ્વપ્યલક્ષિતમ્ ।
તુર્યં બ્રૂહિ વિશેષેણ વિવિચ્ય મુનિનાયક

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અહંભાવાનહંભાવૌ ત્યક્ત્વા સદસતી તથા ।
યદસક્તં સમં સ્વચ્છં સ્થિતં તત્તુર્યમુચ્યતે

યા સ્વચ્છા સમતા શાન્તા જીવન્મુક્તવ્યવસ્થિતિઃ ।
સાક્ષ્યવસ્થા વ્યવહૃતૌ સા તુર્યકલનોચ્યતે

નૈતજ્જાગ્રન્ન ચ સ્વપ્નં સંકલ્પાનામસંભવાત્ ।
સુષુપ્તભાવો નાપ્યેતદભાવાજ્જડતા સ્થિતેઃ

શાન્તં સમ્યક્પ્રબુદ્ધાનાં યથાસ્થિતમિદં જગત્ ।
વિલીનં તુર્યમેવાહુરબુદ્ધાનાં સ્થિરં સ્થિતમ્

અહંકારકલાત્યાગે સમતાયાઃ સમુદ્ભવે ।
વિશરારૌ કૃતે ચિત્તે તુર્યાવસ્થોપતિષ્ઠતે

અથેમં શ્રૃણુ દૃષ્ટાન્તં કથ્યમાનં મયાધુના ।
પ્રબુદ્ધોઽપિ યથા બોધમુપૈષિ વિબુધોપમ

કસ્મિંશ્ચિત્કાનનાભોગે મહામૌનં વ્યવસ્થિતમ્ ।
દૃષ્ટ્વાદ્ભુતમિદં કિંચિન્મુનિં પપ્રચ્છ લુબ્ધકઃ

પશ્ચાદુપગતો બાણભિન્નં મૃગમભિદ્રુતમ્ ।
મુને મદીયબાણેન વિદ્ધો મૃગ ઇહાગતઃ

ક્વ પ્રયાતો મૃગ ઇતિ પ્રત્યુવાચ સ તં મુનિઃ ।
સમશીલા વયં સાધો મુનયો વનવાસિનઃ

નાસ્માકમસ્ત્યહંકારો વ્યવહારેષુ યઃ ક્ષમઃ ।
સર્વાણીન્દ્રિયકર્માણિ કરોતિ હિ સખે મનઃ

અહંકારમયં તન્મે નૂનં પ્રગલિતં ચિરમ્ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાખ્યા દશા વેદ્મિ ન કાશ્ચન

તુર્ય એવ હિ તિષ્ઠેઽહં તત્ર દૃશ્યં ન વિદ્યતે ।
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મુનિનાથસ્ય રાઘવ

લુબ્ધકોઽર્થમવિજ્ઞાય જગામાભિમતાં દિશમ્ ।
અતો વચ્મિ મહાબાહો નાસ્તિ તુર્યેતરા દશા

નિર્વિકલ્પા હિ ચિત્તુર્યં તદેવાસ્તીહ નેતરત્ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાખ્યં ત્રયં રૂપં હિ ચેતસઃ

ઘોરં શાન્તં ચ મૂઢં ચ આત્મચિત્તમિહાસ્થિતમ્ ।
ઘોરં જાગ્રન્મયં ચિત્તં શાન્તં સ્વપ્નમયં સ્થિતમ્

મૂઢં સુષુપ્તભાવસ્થં ત્રિભિર્હીનં મૃતં ભવેત્ ।
યચ્ચ ચિત્તં મૃતં તત્ર સત્ત્વમેકં સ્થિતં સમમ્ ।
તદેવ યોગિનઃ સર્વે યત્નાત્સંપાદયન્તિ હિ

સમસ્તસંકલ્પવિલાસમુક્તં
તુર્યે પદે તિષ્ઠ નિરામયાત્મા ।
યત્ર સ્થિતાઃ સાધુ સદૈવ મુક્તાઃ
પ્રશાન્તમેદા મુનયો મહાન્તઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ મૃગવ્યાધીયં નામ ચતુર્વિંશત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ