યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.114-2

ચતુર્દશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પરસ્માદ્બ્રહ્મણઃ પૂર્વં મનઃ પ્રથમમુત્થિતમ્ ।
મનનાત્મકમાભોગિ તત્સ્થમેવ સ્થિતિં ગતમ્

પુષ્પકોશ ઇવામોદો મહોર્મિરિવ સાગરે ।
રશ્મિજાલમિવાદિત્યે મનો બ્રહ્મણિ રાઘવ

તસ્યાદૃશ્યાત્મતત્ત્વસ્ય વિસ્મૃત્યૈવ ગતં સ્થિતિમ્ ।
નાન્યસ્માદાગતં રામ જગદ્રજ્જુભુજઙ્ગવત્

આદિત્યવ્યતિરેકેણ યો ભાવયતિ રાઘવ ।
રશ્મિજાલમિદં હ્યેતત્તસ્યાન્યદિવ ભાસ્વતઃ

કનકવ્યતિરેકેણ કેયૂરં યેન ભાવિતમ્ ।
કેયૂરમેવ તત્તસ્ય ન તસ્ય કનકં હિ તત્

આદિત્યાવ્યતિરેકેણ રશ્મયો યેન ભાવિતાઃ ।
આદિત્ય એવ તે તસ્ય નિર્વિકલ્પઃ સ ઉચ્યતે

સલિલવ્યતિરેકેણ તરઙ્ગો યેન ભાવિતઃ ।
તરઙ્ગબુદ્ધિરેવૈકા સ્થિતા તસ્ય ન વારિધીઃ

સલિલાવ્યતિરેકેણ તરઙ્ગો યેન ભાવ્યતે ।
અમ્બુસામાન્યતાબુદ્ધિર્નિર્વિકલ્પઃ સ ઉચ્યતે

કનકાવ્યતિરેકેણ કેયૂરં યેન ભાવ્યતે ।
કનકૈકમહાબુદ્ધિર્નિર્વિકલ્પઃ સ ઉચ્યતે

પાવકવ્યતિરેકેણ જ્વાલાલી યેન ભાવિતા ।
તસ્યાગ્નિબુદ્ધિર્ગલતિ જ્વાલાધીરેવ તિષ્ઠતિ

જ્વાલાજાલાભ્રલેખેવ રઞ્જિતા સા તથા સ્થિતિઃ ।
તામેવાસ્થાં સમાદત્તે તદ્ગતાન્યાકુલા મતિઃ

પાવકાવ્યતિરેકેણ જ્વાલાલી યેન ભાવ્યતે ।
તસ્યાગ્નિબુદ્ધિરેકાસ્તિ નિર્વિકલ્પઃ સ ઉચ્યતે

યો નિર્વિકલ્પઃ સુમહાન્સોઽસંક્ષીણમહામતિઃ ।
પ્રાપ્તવ્યં તેન સંપ્રાપ્તં નાસૌ વસ્તુષુ મજ્જતિ

નાનાતામખિલાં ત્યક્ત્વા શુદ્ધચિન્માત્રકોટરે ।
સંવેદ્યેન વિનિર્મુક્તે સંવિત્તત્ત્વે સ્થિતો ભવ

સ્વયમેવાત્મનૈવાત્મા શક્તિં સંકલ્પનામિકામ્ ।
યદા કરોતિ સ્ફુરતા સ્પન્દશક્તિમિવાનિલઃ

તદા પૃથગિવાભાસં સંકલ્પકલનામયમ્ ।
મનો ભવતિ વિશ્વાત્મા ભાવયન્સ્વાકૃતિં સ્વયમ્

તત્સંકલ્પાત્મકં ચેતો યથેદમખિલં જગત્ ।
સંકલ્પયતિ સંકલ્પૈસ્તથૈવ ભવતિ ક્ષણાત્

કીટત્વમબ્જજત્વં ચ મેરુત્વં મરુતાં તથા ।
મનો જીવમહંકારબુદ્ધિચિત્તાદિનામકમ્

સંકલ્પતો દ્વિતૈકત્વમેત્ય ચેતો જગત્સ્થિતિમ્ ।
તનોતિ તસ્યાં તદનુ નાનાતાં ગચ્છતિ સ્વયમ્

સંકલ્પમયમેવેદં જગદાભોગિ દૃશ્યતે ।
ન સત્યં ન ચ મિથ્યૈવ સ્વપ્નજાલમિવોત્થિતમ્

જન્તોર્યથા મનોરાજ્યં વિવિધારમ્ભભાસુરમ્ ।
બ્રાહ્મં તથેદં વિતતં મનોરાજ્યં વિરાજતે

યથાભૂતાર્થભાવિત્વાત્તદેતત્પ્રવિલીયતે ।
પરમાર્થેન દૃષ્ટં ચેત્તદિદં નૈવ કિંચન

દૃશ્યં ત્વપરમાર્થેન પ્રયાતિ શતશાખતામ્ ।
જલમૂર્મિતરઙ્ગાદિકલનાર્હં પરિસ્ફુરન્

યથામ્બુધિર્વપુર્ધત્તે સ્વભાવેન તથા ચિતઃ ।
કુર્વન્કર્મસહસ્રાણિ હ્યણુચિત્સ્પન્દનાદૃતે

નાપૂર્વં કુરુતે કિંચિત્કિંચિદ્ભેદમતસ્ત્યજન્ ।
ગચ્છન્શ્રૃણ્વન્સ્પૃશન્જિઘ્રન્વદન્વ્યવહરન્સ્વપન્

નાપૂર્વં વિદ્યતે કિંચિત્સત્યમિત્યેવ ભાવયન્ ।
યદ્યત્કરોષિ તદ્વિદ્ધિ ચિન્માત્રમમલં તતમ્

બ્રહ્મ પ્રબૃંહિતાકારં તસ્માદન્યન્ન વિદ્યતે ।
પદાર્થજાતે સર્વસ્મિન્સંવિત્સારમયે સ્થિતે

સંવિદેવેદમખિલં જગન્નાન્યાસ્તિ કલ્પના ।
સંવિત્સ્ફુરણમાત્રેઽસ્મિઞ્જગજ્જાલકનામનિ

ઇદમન્યદિદં ચાન્યદિતિ મિથ્યાગ્રહઃ કુતઃ ।
સંભવાદખિલાકારેષ્વેકસ્યા એવ સંવિદઃ ।
સંવેદ્યમપિ નાસ્ત્યેવ બન્ધમોક્ષાવતઃ કથમ્

મોક્ષોઽયમેષ ખલુ બન્ધ ઇતિ પ્રસહ્ય
ચિન્તાં નિરસ્ય સકલાં વિફલાભિમાનામ્ ।
મૌની વશી વિગતમાનમદો મહાત્મા
કુર્વન્સ્વકાર્યમનહંકૃતિરેવ તિષ્ઠ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ પરમાર્થોપદેશો નામ ચતુર્દશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ