યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.112-2

દ્વાદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ પ્રાપ્ય પરં યોગમુપદેશમનુત્તમમ્ ।
જીવન્મુક્તો બભૂવાસૌ તતો દેવગુરોઃ સુતઃ

નિર્મમો નિરહંકારશ્છિન્નગ્રન્થિઃ પ્રશાન્તધીઃ ।
કચો યથા સ્થિતો રામ તથા તિષ્ઠાવિકારવાન્

અહંકારમસદ્વિદ્ધિ મૈનમાશ્રય મા ત્યજ ।
અસતઃ શશશૃઙ્ગસ્ય કિલ ત્યાગગ્રહૌ કુતઃ

અસંભવત્યહંકારે ક્વ તે મરણજન્મની ।
નભઃક્ષેત્રે તથા વ્યુપ્તં કેન સંગૃહ્યતે ફલમ્

નિરંશં શાન્તસંકલ્પં સર્વભાવાત્મકં તતમ્ ।
પરમાદપ્યણોઃ સૂક્ષ્મં ચિન્માત્રં ત્વમનોમયમ્

યથામ્ભસસ્તરઙ્ગાદિ યથા હેમ્નોઽઙ્ગદાદિ ચ ।
તદેવાતદિવાભાસં તથાહંભાવભાવિતઃ

અબોધેન જગત્સર્વં માયામયમિવ સ્થિતમ્ ।
બોધેન સકલં બ્રહ્મરૂપં સંપદ્યતેઽનઘ

દ્વિત્વૈકત્વમતી ત્યક્ત્વા શેષસ્થઃ સુખિતો ભવ ।
મા દુઃખિતો ભવ વ્યર્થં ત્વં મિથ્યાપુરુષો યથા

માયેયમતિદુષ્પારા સાંસારી ગાઢતાં ગતા ।
શરદા મિહિકેવાશુ બોધેનાયાતિ તાનવમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પરમામાગતોઽસ્મ્યન્તસ્તૃપ્તિં જ્ઞાનામૃતેન તે ।
અવગ્રહભયાક્રાન્તઃ સ્વાસારેણેવ ચાતકઃ

અમૃતેનેવ સિક્તોઽહમન્તર્ગચ્છામિ શીતતામ્ ।
ઉપર્યપિ સમસ્તાનાં તિષ્ઠામ્યતુલસંપદામ્

ન તૃપ્તિમનુગચ્છામિ વચાંસિ વદતસ્તવ ।
ઐન્દવીનાં મરીચીનાં ચકોરસ્તૃષિતો યથા

તૃપ્તોઽપિ ભૂયઃ પૃચ્છામિ ત્વાં પ્રશ્નમિમમીશ્વર ।
કો નામ તૃપ્તોઽપ્યગ્રસ્તં ન પિબત્યમૃતાસવમ્

કિમુચ્યતે મુનિશ્રેષ્ઠ મિથ્યાપુરુષનામકમ્ ।
વસ્ત્વવસ્તુ કૃતં જગદ્વસ્તુજાતં વદાશુ મે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મિથ્યાપુરુષબોધાય શ્રૃણુ રાઘવ શોભનામ્ ।
ઇમામાખ્યાયિકાં હાસજનનીં મદુદીરિતામ્

અસ્તિ કશ્ચિન્મહાબાહો માયાયન્ત્રમયઃ પુમાન્ ।
બાલપેલવધીમૂઢો ગૂઢો મૌર્ખ્યેણ કેવલમ્

સ એકાન્તે ક્વચિજ્જાતઃ શૂન્યે તત્રૈવ તિષ્ઠતિ ।
કેશોણ્ડ્રકમિવ વ્યોમ્નિ મૃગતૃષ્ણેવ વા મરૌ

તસ્માદન્યન્ન તત્રાસ્તિ યદસ્તિ ચ સ એવ તત્ ।
યચ્ચાન્યત્તત્તદાભાસં ન ચ પશ્યતિ દુર્મતિઃ

સંકલ્પસ્તસ્ય સંજાતસ્તત્ર વૃદ્ધિમુપેયુષઃ ।
ખસ્યાહં ખમહં ખં મે ખં રક્ષામીતિ નિશ્ચલઃ

ખં સ્થાપયિત્વા રક્ષામિ વસ્ત્વિષ્ટં સ્વયમાદરાત્ ।
ઇતિ સંચિન્તયન્વ્યોમરક્ષાર્થં સોઽકરોદ્ગૃહમ્

તસ્ય કોશે બબન્ધાસ્થાં રક્ષિતં ખં મયેત્યસૌ ।
ગૃહાકાશેન સંતુષ્ટસ્તતઃ સ રઘુનન્દન

અથ કાલેન તત્તસ્ય ગૃહં નાશમુપાયયૌ ।
ઋત્વન્તરેણાબ્દ ઇવ વાતેનેવ તરઙ્ગકઃ

હા ગૃહાકાશ નષ્ટં ત્વં હા ક્વ યાતમસિ ક્ષણાત્ ।
હા હા ભગ્નમસિ સ્વચ્છમિત્યેવૈતચ્છુશોચ સઃ

ઇતિ શોકશતં કૃત્વા પુનસ્તત્રૈવ દુર્મતિઃ ।
કૂપં ચક્રે ખરક્ષાર્થં કૂપાકાશપરોઽભવત્

તતો નાશં સ કાલેન નીતઃ કૂપોઽપિ તસ્ય વૈ ।
કૂપાકાશે ગતે શોકનિમગ્નોઽસૌ તતોઽભવત્

કૂપાકાશપ્રલાપાન્તે કુમ્ભં શીઘ્રમથાકરોત્ ।
કુમ્ભાકાશપરો ભૂત્વા સ્વયં નિર્વૃતિમાયયૌ

કુમ્ભોઽપિ તસ્ય કાલેન નાશં નીતો રઘૂદ્વહ ।
યામેવ દિશમાદત્તે દુર્ભગઃ સા હિ નશ્યતિ

કુમ્ભાકાશપ્રલાપાન્તે ખરક્ષાર્થં ચકાર સઃ ।
કુણ્ડં તથૈવ તેનાસૌ કુણ્ડાકાશપરોઽભવત્

કુણ્ડમપ્યસ્ય કાલેન કેનચિન્નાશમાયયૌ ।
તેજસેવ તમસ્તેન કુણ્ડાકાશં શુશોચ સઃ

કુણ્ડાકાશસ્ય શોકાન્તે ખરક્ષાર્થં ચકાર સઃ ।
ચતુઃશાલં મહાશાલં તદાકાશમયોઽભવત્

તદપ્યસ્ય જહારાશુ કાલઃ કવલિતપ્રજઃ ।
જીર્ણપર્ણં યથા વાતસ્તતઃ શોકપરોઽભવત્

સ ચતુઃશાલશોકાન્તે ખરક્ષાર્થં ચકાર હ ।
કુસૂલમમ્બુદાકારં તદાકાશપરઃ સ્થિતઃ

તદપ્યસ્ય જહારાશુ કાલો વાત ઇવામ્બુદમ્ ।
કુસૂલનાશશોકેન તેનાસૌ પર્યતપ્યત

એવં ગૃહચતુઃશાલકુમ્ભકુણ્ડકુસૂલકૈઃ ।
તસ્યાપર્યવસાનાત્મા કાલોઽયમતિવર્તતે

એવં સ્થિતઃ સ વિવશો ગગનં ગુહાયાં
ગૃહ્ણન્ગૃહેણ ગહનેન કિલાત્મબુદ્ધ્યા ।
દુઃખાન્તરાદ્ધનતરાદ્ધનદુઃખજાત-
માયાતિ યાતિ ચ ગતાગતિસઙ્ગમૂઢઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહા૦ વા૦ દે૦મો૦નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ચૂ૦મિથ્યાપુરુષોપાખ્યાને આકાશરક્ષણં નામ દ્વાદશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ