યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.111-2

એકાદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં શિખિધ્વજકથાનકમ્ ।
અનેન ગચ્છન્માર્ગેણ ન કદાચન ખિદ્યસે

એતાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય રાગદ્વેષવિનાશિનીમ્ ।
નિત્યં નીરાગયા બુદ્ધ્યા તિષ્ઠાવષ્ટબ્ધતત્પદઃ

યથા શિખિધ્વજો રાજ્યં કૃતવાનેવમીદૃશમ્ ।
રામ વ્યવહરન્રાજ્યે ભોગમોક્ષમયો ભવ

શિખિધ્વજક્રમેણૈવ યથા બોધમવાપ્તવાન્ ।
કચો બૃહસ્પતેઃ પુત્રસ્તથા બુધ્યસ્વ રાઘવ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બૃહસ્પતેર્ભગવતઃ પુત્રોઽસૌ ભગવાન્કચઃ ।
યથા પ્રબુદ્ધો ભગવન્સમાસેન તથા વદ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શ્રૃણુ રાજન્કથાં શ્રીમાઞ્છિખિધ્વજવદેવ સઃ ।
પ્રબોધં પરમં યાતો દેવદેશિકજઃ કચઃ

બાલભાવાત્સમુત્તીર્ણઃ સંસારોત્તરણોન્મુખઃ ।
કચઃ પદપદાર્થજ્ઞો બૃહસ્પતિમભાષત

કચ ઉવાચ ।
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ કથં સંસૃતિપઞ્જરાત્ ।
અસ્માન્નિર્ગમ્યતે બ્રૂહિ જન્તુના જીવતન્તુના

બૃહસ્પતિરુવાચ ।
અનર્થમકરાગારાદસ્માત્સંસારસાગરાત્ ।
ઉડ્ડીયતે નિરુદ્વેગં સર્વત્યાગેન પુત્રક

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યાકર્ણ્ય કચો વાક્યં પિતુઃ પરમપાવનમ્ ।
સર્વમેવ પરિત્યજ્ય જગામૈકાન્તકાનનમ્

બૃહસ્પતેસ્તદ્ગમનં નોદ્વેગાય બભૂવ હ ।
સંયોગે ચ વિયોગે ચ મહાન્તો હિ મહાશયાઃ

અથ વર્ષેષુ જાતેષુ ત્રિષુ પઞ્ચસુ સોઽનઘ ।
પુનઃ પ્રાપ મહારણ્યે કસ્મિંશ્ચિત્પિતરં કચઃ

પરિપૂજ્યાભિવાદ્યૈનં સમાલિઙ્ગિતપુત્રકમ્ ।
અપૃચ્છદ્વાક્પતિં ભૂયઃ સ કચઃ કાન્તયા ગિરા

કચ ઉવાચ ।
અદ્યેદમષ્ટમં વર્ષં સર્વત્યાગઃ કૃતો મયા ।
તથાપિ તાત વિશ્રાન્તિં નાધિગચ્છામ્યનિન્દિતામ્ ॥
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવમાર્તવચસ્તસ્મિન્કચે વદતિ કાનને ।
સર્વમેવ ત્યજેત્યુક્ત્વા વાક્પતિર્દિવમુદ્યયૌ

ગતે તસ્મિન્કચો દેહાદ્વલ્કલાદ્યપ્યથાત્યજત્ ।
ગતેન્દ્વભ્રાર્કતારેણ શરદ્વ્યોમ્ના સમોઽભવત્

પુનર્વર્ષત્રયેણૈષ કસ્મિંશ્ચિત્કાનનાન્તરે ।
તત્યાજામ્બુદવર્ષાદિ શરદીવ નભસ્તલમ્

ઉપાસૈકો દિગન્તેષુ શાન્તશૂન્યવપુઃ શ્વસન્ ।
દૂયમાનમનાઃ પ્રાપ તમેવ પિતરં ગુરુમ્

કૃતપૂજાક્રમો ભક્ત્યા સમાલિઙ્ગિતપુત્રકમ્ ।
અપૃચ્છત્સ કચો ભૂયઃ ખેદગદ્ગદયા ગિરા

કચ ઉવાચ ।
તાત સર્વં પરિત્યક્તં કન્થાં વેણુલતાદ્યપિ ।
તથાપિ નાસ્તિ વિશ્રાન્તિઃ સ્વપદે કિં કરોમ્યહમ્

બૃહસ્પતિરુવાચ ।
ચિત્તં સર્વમિતિ પ્રાહુસ્તત્ત્યક્ત્વા પુત્ર રાજસે ।
ચિત્તત્યાગં વિદુઃ સર્વત્યાગં સર્વવિદો જનાઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા વાક્પતિઃ પુત્રં પુપ્લુવે તરસા નભઃ ।
અન્વિયેષ કચશ્ચિત્તં પરિત્યક્તુમખિન્નધીઃ

ચિન્તયન્નપ્યસૌ ચિત્તં ન યદા વેદ કાનને ।
તદા સંચિન્તયામાસ ધિયૈવ પિતરં યયૌ

પદાર્થવૃન્દં દેહાદિ ન ચિત્તમિતિ કથ્યતે ।
તદેતત્કિં ક્વ વા વ્યર્થં નિરાગસ્કં ત્યજામ્યહમ્

પિતુઃ સકાશં ગચ્છામિ જ્ઞાતું ચિત્તં મહારિપુમ્ ।
જ્ઞાત્વા તત્સંત્યજામ્યાશુ તતસ્તિષ્ઠામિ વિજ્વરઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ સંચિન્ત્ય સ કચ ઉજ્જગામ ત્રિવિષ્ટપમ્ ।
વાક્પતિં પ્રાપ્ય સસ્નેહં વવન્દે પ્રણનામ ચ

અપૃચ્છચ્ચૈનમેકાન્તે કિં ચિત્તં ભગવન્વદ ।
સ્વરૂપં બ્રૂહિ ચિત્તસ્ય યેન તત્સંત્યજામ્યહમ્

બૃહસ્પતિરુવાચ ।
ચિત્તં નિજમહંકારં વિદુશ્ચિત્તવિદો જનાઃ ।
અન્તર્યોઽયમહંભાવો જન્તોસ્તચ્ચિત્તમુચ્યતે

કચ ઉવાચ ।
ત્રયસ્ત્રિંશન્મહાકોટિપ્રમાણસ્ય મહામતે ।
ગુરો ગીર્વાણવૃન્દસ્ય કથમેતદ્વદેતિ મે

મન્યેઽસ્ય દુષ્કરસ્ત્યાગો ન સિદ્ધિમુપગચ્છતિ ।
કથમેષ કિલ ત્યક્તું શક્યતે યોગિનાં વર

બૃહસ્પતિરુવાચ ।
અપિ પુષ્પાવદલનાદપિ લોચનમીલનાત્ ।
સુકરોઽહંકૃતેસ્ત્યાગો ન ક્લેશોઽત્ર મનાગપિ

યથૈતદેવં તનય તથા શ્રૃણુ વદામિ તે ।
અજ્ઞાનમાત્રસંસિદ્ધં વસ્તુ જ્ઞાનેન નશ્યતિ

વસ્તુતો નાસ્ત્યહંકારઃ પુત્ર મિથ્યાભ્રમો યથા ।
અસન્સન્નિવ સંપન્નો બાલવેતાલવત્સ્થિતઃ

યથા રજ્જ્વાં ભુજંગત્વં મરાવમ્બુમતિર્યથા ।
મિથ્યાવભાસઃ સ્ફુરતિ તથા મિથ્યાપ્યહંકૃતિઃ

અસદેવ યથા દ્વિત્વં મોહાદિન્દૌ વિલોક્યતે ।
તથા સ્ફુરત્યહંકારો ન સત્યો વાપ્યસન્ન ચ

એકમાદ્યન્તરહિતં ચિન્માત્રમમલાન્તરમ્ ।
ખાદપ્યતિતરામચ્છં વિદ્યતે સર્વવેદનમ્

સર્વત્ર સર્વદા સર્વપ્રકાશં સર્વજન્તુષુ ।
તદેવૈકં કચત્યમ્બુ વિલોલાસ્વબ્ધિવીચિષુ

અત્ર કોઽયમહંભાવઃ કુતો વા કથમુત્થિતઃ ।
ક્વાપ્સુ જાતો રજોરાશિઃ ક્વાનલાદુત્થિતં જલમ્

અયં સોઽહમિતિ વ્યર્થં પ્રત્યયં ત્યજ પુત્રક ।
તુચ્છં પરિમિતાકારં દિક્કાલવિવશીકૃતમ્

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નં સ્વચ્છં નિત્યોદિતં તતમ્ ।
સર્વાર્થમયમેકાર્થચિન્માત્રમમલં ભવાન્

ફલકુસુમદલાનાં સર્વદિક્સંસ્થિતાનાં
રસ ઇવ જગતાં ત્વં સંસ્થિતઃ સર્વદૈવ ।
વિમલતરચિદાત્મા નિત્યમેવાસ્યનન્તઃ
ક ઇવ કચ તવાહંનિશ્ચયો ભાવમૂર્તેઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ કચોપાખ્યાને કચપ્રબોધો નામૈકાદશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ