યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.108-2

અષ્ટોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તાં માયાં શમમાનીય ચૂડાલા સમચિન્તયત્ ।
દિષ્ટયા ભોગેચ્છયા નાયં હ્રિયતે વસુધાધિપઃ

શાન્તઃ સમસમાભોગ એવં શક્રસમાગમે ।
અસંરમ્ભમહેલં ચ કૃતવાન્વ્યાવહારિકમ્

ભૂય એવ પ્રપઞ્ચેન વિમૃશામ્યેવ સાદરમ્ ।
રાગદ્વેષપ્રધાનેન કેનચિદ્બુદ્ધિહારિણા

ઇતિ સંચિન્ત્ય સા રાત્રાવિન્દાવભ્યુદિતે વને ।
ગૃહીતમઙ્ગનારૂપં કાન્તા મદનિકા સતી

વાતે વહતિ ફુલ્લાઢ્યે મધુરામોદમાંસલે ।
સંધ્યાજપ્યપરે નદ્યાસ્તીરસંસ્થે શિખિધ્વજે

સંતાનકલતાગેહં નીરન્ધ્રૈઃ પુષ્પગુચ્છકૈઃ ।
શુદ્ધાન્તં વનદેવીનાં પ્રવિવેશ મદાન્વિતા

તત્ર સંકલ્પિતે પુષ્પશયને માલ્યમાલિતા ।
કણ્ઠે સંકલ્પિતં કાન્તં ખિઙ્ગમાદાય સંસ્થિતા

આગત્યાન્વિષ્ય કુઞ્જાત્સ પ્રદદર્શ શિખિધ્વજઃ ।
લતાગેહે મદનિકાં કણ્ઠે ખિઙ્ગં મનોહરમ્

કુન્તલાવલિતસ્કન્ધં સમાલબ્ધં ચ ચન્દનૈઃ ।
શયનાવૃતિનિક્ષેપપર્યાકુલિતશેખરમ્

હેમાભે દ્વિગુણાકારબાલાબાહૂપધાનકે ।
સંસક્તશ્રવણાપાઙ્ગકપોલતલકુન્તલમ્

મિથુનં તદ્દદર્શાથ મિથઃ પ્રહસિતાનનમ્ ।
અન્યોન્યવદનાસક્તં છન્નં કલ્પલતાંશુકૈઃ

આલોલમાલ્યશયનં મદનાતુરમાકુલમ્ ।
અઙ્ગલગ્નચ્છલેનાત્મરાગમન્યોન્યમર્પયત્

અભ્યુન્મુખં સમાનન્દમુદ્દામમદમન્થરમ્ ।
પરસ્પરાહતં પુષ્પૈર્વક્ષોભ્યાં પીડિતસ્તનમ્

તદાલોક્યાવિકારેણ ચેતસાલં તુતોષ સઃ ।
અહો સુખં સ્થિતૌ ખિઙ્ગાવિત્યાહ સ શિખિધ્વજઃ

તિષ્ઠતાઙ્ગ યથાકામં સુખં ખિઙ્ગૌ યથાસ્થિતમ્ ।
વિઘ્નં માકરવં ભીતાવિત્યુક્ત્વા નિર્જગામ સઃ

તતો મુહૂર્તમાત્રેણ પ્રપઞ્ચં તમુપેક્ષ્ય સા ।
નિર્યયૌ દર્શયન્તી સ્વં રતિફુલ્લાકુલં વપુઃ

ઉપવિષ્ટં દદર્શૈનં નૃપં હેમશિલાતલે ।
સમાધિસંસ્થમેકાન્તે મનાગ્વિકસિતેક્ષણમ્

તં પ્રદેશમુપાગમ્ય લજ્જાવનમિતાનના ।
તૂષ્ણીમાસીત્ક્ષણં ખિન્ના મ્લાના મદનિકાઙ્ગના

ક્ષણાચ્છિખિધ્વજો ધ્યાનાદ્વિરતસ્તામુવાચ હ ।
અત્યન્તમધુરં વાક્યમિદમક્ષુબ્ધયા ધિયા

તન્વિ કિં શીઘ્રમેવ ત્વં વિઘ્નિતાનન્દમાગતા ।
આનન્દાયૈવ ભૂતાનિ યતન્તે યાનિ કાનિચિત્

ભૂયસ્તોષય તં ગચ્છ કાન્તં પ્રણયવૃત્તિભિઃ ।
પરસ્પરેપ્સિતસ્નેહો દુર્લભો હિ જગત્ત્રયે

અહમેતેન ચાર્થેન નોદ્વેગં યામિ માનિનિ ।
યદ્યદિષ્ટતમં લોકે તત્તદેવ વિજાનતા

અહં કુમ્ભશ્ચ તન્વઙ્ગિ વીતરાગાવિહેતરા ।
દુર્વાસઃશાપજા બાલા ત્વં યદિચ્છસિ તત્કુરુ

મદનિકોવાચ ।
એવમેષ મહાભાગ સ્ત્રીસ્વભાવો હિ ચઞ્ચલઃ ।
કામો હ્યષ્ટગુણઃ સ્ત્રીણાં ન કોપં કર્તુમર્હસિ

અબલાહમનેનાસ્મિ રાત્રૌ ગહનકાનને ।
ત્વયિ સંધ્યાજપપરે કિં કરોમિ વરાકિકા

અબલા વા કુમારી વા જારં ન રતિરોધનમ્ ।
કરોતિ પરિખિઙ્ગેન નાઙ્ગે સ્વે વિનિવેશિતમ્

સ્ત્રિયઃ સુન્દરતાં યાતાઃ પુરપુંસામસઙ્ગમે ।
મન્યુર્નિષેધ આક્રન્દઃ સતીત્વં કિં કરિષ્યતિ

અબલા સ્ત્રી તથા બાલા મૂઢાહમપરાધિની ।
ક્ષન્તુમર્હસિ નાથ ત્વં ક્ષમાવન્તો હિ સાધવઃ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
મન્યુર્મમ ન બાલેઽન્તર્વિદ્યતે ખ ઇવ દ્રુમઃ ।
કેવલં સાધુનિન્દ્યત્વાન્નેચ્છામિ ત્વામહં વધૂમ્

સુહૃત્ત્વેન વનાન્તેષુ પૂર્વવત્સુખમઙ્ગને ।
વીતરાગતયા નિત્યં સમમેવ રમાવહે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં સમતયા તત્ર સ્થિતે તસ્મિઞ્છિખિધ્વજે ।
ચૂડાલા ચિન્તયામાસ તત્સત્ત્વેનોદિતાશયા

અહો વત પરં સામ્યં ભગવાનયમાગતઃ ।
વીતરાગતયાઽક્રોધો જીવન્મુક્તોઽવતિષ્ઠતે

નૈનં હરન્તિ તે ભોગા ન મહત્યોઽપિ સિદ્ધયઃ ।
ન સુખાનિ ન દુઃખાનિ નાપદો ન ચ સંપદઃ

ચિન્તિતાઃ સકલા એકં પ્રયાન્ત્યેનમનિન્દિતાઃ ।
મન્યે મહર્દ્ધયઃ કાન્તા નારાયણમિવાપરમ્

આત્મવૃત્તાન્તમખિલં તમેનં સ્મારયામ્યહમ્ ।
કુમ્ભરૂપમિદં ત્યક્ત્વા ચૂડાલૈવ ભવામ્યહમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય ચૂડાલા ચૂડાલાવપુરક્ષતા ।
દર્શયામાસ તત્રાશુ ત્યક્ત્વા મદનિકાવપુઃ

તસ્માન્મદનિકાદેહાચ્ચૂડાલા નિર્ગતેવ સા ।
બભાવસ્ય પુરો યુક્તા નિર્ગતેવ સમુદ્ગકાત્

તાં દદર્શાનવદ્યાઙ્ગીં પુનઃ પ્રણયપેશલામ્ ।
કાન્તાં મદનિકામેવ ચૂડાલાં દયિતાં સ્થિતામ્

સમુદિતામિવ માધવપદ્મિની-
મુપગતામિવ ભૂમિતલાચ્છ્રિયમ્ ।
પ્રકટિતામિવ રત્નસમુદ્ગકા-
ત્પરિદદર્શ નિજાં દયિતાં નૃપઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ ચૂડાલાસ્વરૂપદર્શનં નામાષ્ટોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ