યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.108

અષ્ટાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અવિદ્યા દૃશ્યરૂપેયં કચન્તી યસ્ય વિદ્યતે ।
ચિન્નભઃસ્વપ્નનગરી દૃશ્યમાનાપિ શૂન્યકમ્

તસ્યાજ્ઞસ્ય કિયત્કાલં કિંરૂપા સ્યાત્કિમાત્મિકા ।
કિયતી સા ચ વેત્યેવં મુને મે કથ્યતાં પુનઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અવિદ્યા વિદ્યતે યેષામજ્ઞાનાં ભૂતલાદિકા ।
તેષામસ્યાં બ્રહ્મણીવ નાસ્ત્યન્તોઽત્ર કથાં શ્રૃણુ

સદૃશં જગતોઽસ્યાસ્તિ ક્વચિદમ્બરકોણકે ।
કસ્મિંશ્ચિદ્ત્રિજગત્કિંચિદનયૈવ વ્યવસ્થયા

અસ્તિ કશ્ચિદ્ભુવો ભાગો ભૂષણં તત્ર ભૂસ્થિતેઃ ।
પુરી તતમિતિર્નામ્ના સુવ્યક્તકલનાઽવનૌ

તત્રાસીત્પાર્થિવઃ કશ્ચિદ્વિપશ્ચિદિતિ વિશ્રુતઃ ।
યઃ સભાયાં સુસભ્યાયાં વિપશ્ચિત્ત્વાદ્વિરાજતે

રાજહંસ ઇવાબ્જિન્યામૃક્ષચક્ર ઇવોડુરાટ્ ।
સુમેરુરિવ શૈલૌઘે યઃ સભાયામરાજત

નિવર્તતે યતોઽશક્ત્યા વચનં ગુણવર્ણનાત્ ।
કવીનામચલાકારા ભવેદ્ભા ભૂધરો યથા

પ્રાતઃપ્રાતર્વિકસિતાત્સર્વાશાભાસનોદ્યતાત્ ।
યતઃ પ્રતાપજનિતશ્રીરુદેત્યમ્બુજાદિવ

સ બ્રહ્મણ્યમતિર્માની વહ્નિમેવાધિદૈવતમ્ ।
અપૂજયત્સમં ભક્ત્યા દેવ વેત્તિ સ્મ નેતરમ્

સમત્સ્યમકરવ્યૂહા ગજવાજિગણાન્વિતાઃ ।
આવર્તચક્રવ્યૂહાઢ્યાઃ કલ્લોલબલમાલિતાઃ

મર્યાદાપાલને યુક્તા અકમ્પનબલાધિકાઃ ।
મન્ત્રિષ્વપ્યસ્ય ચત્વારો દિક્ષુ સત્સાગરા ઇવ

તૈરશેષકકુપ્ચક્રનાભિરાભાસિતાવનિઃ ।
આસીત્સુદુર્જયો જેતા સ સુદર્શનચક્રવત્

તમેકદા યયૌ પૂર્વદિઙ્મુખાચ્ચતુરશ્ચરઃ ।
સ ઉવાચ રહો રંહોગતિઘોરાક્ષરં વચઃ

દેવ દોર્દ્રુમવિશ્રાન્તધરાગોબન્ધનાચ્યુત ।
શ્રૂયતાં મન્મુખાત્પશ્ચાદ્યથાપ્રાપ્તં વિધીયતામ્

પૂર્વદિઙ્મુખસામન્તો જ્વરેણાસ્તમુપાગતઃ ।
મન્યે જેતું યમં યાતસ્ત્વયારબ્ધો જિતારિણા

તસ્મિન્સમન્તતો જેતું દક્ષિણાપથનાયકઃ ।
પૂર્વાપરાભ્યામાક્રમ્ય બલાભ્યામરિણાઽઽહતઃ

તસ્મિન્મૃતે સમાગમ્ય યાવદ્વારુણદિક્પતિઃ ।
બલેનાયાતિ કકુભૌ તે સમાદાતુમાદૃતઃ

પૂર્વદેશનૃપૈઃ સાર્ધં દક્ષિણાપથપાર્થિવૈઃ ।
તાવદેવારિભિરસાવર્ધમાર્ગે રણે હતઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથાસ્મિન્કથયત્યેવં ત્વરાર્તમપરશ્ચરઃ ।
ઉપપ્લવજડોત્પીડ ઇવ હર્મ્યં વિવેશ હ

ચર ઉવાચ ।
ઉત્તરાશાબલાધ્યક્ષો દેવારિભિરુપદ્રુતઃ ।
ઇત આયાતિ સબલો ભગ્નસેત્વમ્બુપૂરવત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ શ્રુત્વા મહીપાલઃ કાલક્ષેપમવાસ્તવમ્ ।
મન્યમાન ઉવાચેદં નિર્ગચ્છન્વરમન્દિરાત્

રાજ્ઞઃ સન્નહ્ય સામન્તાનાનીયન્તાં ચ મન્ત્રિણઃ ।
ઉદ્ધાટ્યન્તાં હેતિશાલા દીયન્તાં ઘોરહેતયઃ

શ્લેષ્યન્તાં કંકટા દેહેષ્વાગચ્છન્તુ પદાતયઃ ।
ગણ્યન્તામાશુ સૈન્યાનિ ક્રિયન્તાં વરકલ્પનાઃ

કલ્પ્યન્તાં ચ બલાધ્યક્ષાઃ પ્રેષ્યન્તામભિતશ્ચરાઃ ।
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વદત્યેવં ત્વરાયુક્તં સંરમ્ભવતિ રાજનિ

પ્રતીહાર ઉવાચેદં પ્રવિશ્યાકુલમાનતઃ ।
પ્રતીહાર ઉવાચ ।
ઉત્તરાશાબલાધ્યક્ષો દેવ દ્વાર્યવતિષ્ઠતિ ।
કાઙ્ક્ષત્યબ્જમિવાર્કસ્ય દેવદેવસ્ય દર્શનમ્

રાજોવાચ ।
ગચ્છાવિલમ્બિતં તાવદેનમેવ પ્રવેશય ।
જાનીમઃ કિં દિગન્તેષુ વૃત્તં વૃત્તાન્તસંશ્રવાત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત ઉત્તરાશેશં પ્રતિહારપ્રવેશિતમ્ ।
પ્રણામપરમગ્રેઽસૌ રાજાઽપશ્યદ્વલાધિપમ્

ક્ષતવિક્ષતસર્વાઙ્ગમઙ્ગમઙ્ગેષુસંતતમ્ ।
શ્વાસાકુલં વમદ્રક્તં ધૈર્યેણાબલનિર્જિતમ્

સ પ્રણમ્ય ત્વરાયુક્તમુવાચેદમુપક્રમમ્ ।
સંસ્તભ્યાઙ્ગવ્યથામાશુ સંતતોચ્છ્વાસમુચ્છ્વસન્

બલાધ્યક્ષ ઉવાચ ।
દેવ ત્રયોઽપિ દિક્પાલા બલેન બહુના સહ ।
ત્વદાજ્ઞયેવ નિર્જેતું યમં યમપુરં ગતાઃ

તદ્દેશપાલનાદ્યર્થમશક્તં મામિમં તતઃ ।
અનુદ્રવન્તો બહવો ભૂપાઃ પ્રાપ્તા બલાદિહ

મહત્પરબલં પ્રાપ્તમિદં દેવસ્ય મણ્ડલમ્ ।
વિધીયતાં તથાપ્રાપ્તં ન દેવસ્યાસ્તિ દુર્જયમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથ તસ્મિન્વદત્યેવમાર્તિમત્યાજિવિક્ષતે ।
સહસૈવાભ્યુવાચેદં પ્રવિશ્ય પુરુષોઽપરઃ

પુરુષા મણ્ડલસ્યાસ્ય વિપુલા દલલીલયા ।
સ્થિતાન્યરિબલાન્યુચ્ચૈશ્ચતુર્દિક્કં નરેશ્વર

કચચ્ચક્રગદાપ્રાસકુન્તકાનનકાન્તિભિઃ ।
વલિતા નોઽરિભિર્ભૂમિર્લોકાલોકતટૈરિવ

પતાકાયુધયોધ્રઙ્ગાશ્ચલત્પરિકરાકુલાઃ ।
વિસરન્તિ રથાસ્તત્ર પ્રોડ્ડીનત્રિપુરૌઘવત્

કરાનુન્નામયન્તઃ ખે માંસવૃક્ષવનોપમાઃ ।
બૃંહન્તિ વારણવ્યૂહા વર્ષાવારિદવૃન્દવત્

નતોન્નતાનિ કુર્વન્તઃ સ્પન્દેનોર્વીનતોન્નતૈઃ ।
હેષન્તે હયસંઘાતા વાતસ્પન્દમહાબ્ધિવત્

રસન્તિ તુરગાપુરાઃ ફેનિલાવર્તપાતિનઃ ।
સર્વતો વલયાકારા લવણાર્ણવવારિવત્

આકાશકાન્તિસન્નાહૈર્દિશં પ્રતિ બલં બલમ્ ।
ઉદેત્યલઘુકલ્લોલૈઃ પ્રલયાર્ણવપૂરવત્

શરાસ્ત્રશસ્ત્રસન્નાહમુકુટાભરણત્વિષઃ ।
કચન્તિ ત્વત્પ્રતાપાગ્નેર્જ્વાલા ઇવ તદઙ્ગગાઃ

સમત્સ્યમકરવ્યૂહાઃ સચક્રાવર્તવૃત્તયઃ ।
ઉદ્યન્તિ સૈન્યસંઘટ્ટૈઃ કલ્લોલા જલધેરિવ

પરસ્પરપરામર્શાત્કુન્તાદ્યાયુધપઙ્ક્તયઃ ।
કોપાદિવોગ્રહુંકારૈર્જ્વલન્તિ વિરટન્તિ ચ

ઇતિ કર્તુમહં દેવ વિજ્ઞપ્તિં સ્વામિનેરિતઃ ।
તસ્માન્મણ્ડલસીમાન્તગુલ્માદ્યુદ્ધાય ગચ્છતા

તમહં દેવ ગચ્છામિ શક્ત્યૃષ્ટિશરસંગતઃ ।
મયેહાવેદિતં સર્વં દેવો જાનાત્યતઃ પરમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વાથ પ્રણામં ચ સ કૃત્વા ત્વરયા યયૌ ।
કૃત્વા ગુલુગુલારાવં શાન્તો વીચિરિવામ્બુધેઃ

સંભ્રાન્તમન્ત્રિનૃપયોધનિયોગિનાગ-
નારીરથાશ્વપરિચારકનાગરૌઘમ્ ।
રાજ્ઞો ગૃહં સ્વભયતોલિતહેતિસાર્થં
ચણ્ડાનિલાકુલમહાવનતુલ્યમાસીત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦વા૦દે૦મો૦નિ૦ઉ૦ અવિદ્યોપાખ્યાનાન્તર્ગતવિપશ્ચિદુપા૦અવિદ્યાક્ષેપણે પાર્થિવસંરમ્ભવર્ણનં નામાષ્ટોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ ॥