યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.105-2

પઞ્ચાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
એવં સ્થિતે મહાભાગ કથમુદ્વેગમીદૃશમ્ ।
લબ્ધવાનસિ દેવોઽપિ વદ વેદ્યવિદાં વર

કુમ્ભ ઉવાચ ।
શ્રૃણુ કાર્યમિદં ચિત્તં મદીયં વસુધાધિપ ।
કથયામિ તવાશેષં સર્ગે યદ્વૃત્તમદ્ય મે

સુહૃદ્યાવેદિતં દુઃખં પરમાયાતિ તાનવમ્ ।
ઘનં જડં કૃષ્ણમપિ મુક્તવૃષ્ટિરિવામ્બુદઃ

સુહૃદા પૃચ્છતા સાધુ ચેતો યાતિ પ્રસન્નતામ્ ।
સ્વચ્છતોપગતેનાશુ કતકેન જલં યથા

અહં તાવદિતો યાતો ભવતે પુષ્પમઞ્જરીમ્ ।
દત્ત્વા ગગનમુલ્લઙ્ઘ્ય સંપ્રાપ્તશ્ચ ત્રિવિષ્ટપમ્

તતઃ પિત્રા મહેન્દ્રસ્ય સભાસ્થાને યથાક્રમમ્ ।
સ્થિત્વોત્થાય તથોત્થાનકાલે પિત્રા વિવર્જિતઃ

ઇહાગન્તુમહં ત્યક્ત્વા સ્વર્ગં સંપ્રાપ્તવાન્નભઃ ।
દિવાકરહયૈઃ સાર્ધં વહામ્યનિલવર્ત્મનિ

અથૈકત્ર ગતો ભાનુરેકેનાન્યેન વર્ત્મના ।
આગચ્છામ્યહમાકાશં સાગરાપતિતાકૃતિઃ

અથાગ્રે વારિપૂર્ણાનાં મેઘાનાં મધ્યવર્ત્મના ।
અપશ્યં મુનિમાયાન્તમહં દુર્વાસસં જવાત્

પયોધરપટચ્છન્નં વિદ્યુદ્વલયભૂઽષિતમ્ ।
અભિસારિકયા તુલ્યં ધારાધૌતાઙ્ગચન્દનમ્

સ્થિતાં સુતરુસુચ્છાયામાપગાં વસુધાતલે ।
વેગેનાભિસરન્તં તાં તપોલક્ષ્મીમિવ પ્રિયામ્

તસ્ય કૃત્વા નમસ્કારમુક્તં ખે વહતા મયા ।
મુને નીલાભ્રવસ્ત્રસ્ત્વમભિસારિકયા સમઃ

ઇત્યાકર્ણ્ય મુમોચાસૌ મયિ માનદ શાપકમ્ ।
સ્તનકેશવતી કાન્તા હાવભાવવિલાસિની

ગચ્છાનેન દુરુક્તેન રાત્રૌ યોષા ભવિષ્યસિ ।
ઇતિ શ્રુત્વાઽશુભં વાક્યમુત્થિતં જર્જરદ્વિજાત્

વિમૃશામિ મનાગ્યાવત્તાવદન્તર્હિતો મુનિઃ ।
ઇત્યુદ્વેગમનાઃ સાધો સંપ્રાપ્તોઽહં નભસ્તલાત્

એતત્તે કથિતં સર્વં સંપન્નોઽસ્મિ નિશાઙ્ગના ।
અતિવાહ્યં દિનાન્તેષુ સ્ત્રીત્વમેતન્મયા કથમ્

યોષિત્સ્તનવતી રાત્રૌ વક્તવ્યં કિં મયા પિતુઃ ।
સંસૃતૌ ભવિતવ્યાનામહો નુ વિષમા ગતિઃ

અહમપ્યદ્ય યદ્દૈવાદ્યૂનામામિષતાં ગતઃ ।
કષ્ટં મદપહારેણ કલહો જાયતેઽધુના

દિવિ દેવકુમારાણાં કામાકુલધિયામિહ ।
ગુરુદેવદ્વિજાતીનાં લજ્જાપરવશાત્મના

કથમગ્રે મયા સમ્યગ્વસ્તવ્યં યામિનીસ્ત્રિયા ।
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા ક્ષણમેકં સા તૂષ્ણીં સ્થિત્વા મુનિસ્થિતૌ

ધૈર્યમાશ્રિત્ય કુમ્ભોઽત્ર પુનરાહ રઘૂદ્વહ ।
કિમજ્ઞ ઇવ શોચામિ કિં મમ ક્ષતમાત્મનઃ

યથાગતમયં દેહો મત્તોઽન્યોઽનુભવિષ્યતિ ।
શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
પરિદેવનયા કોઽર્થો દેવપુત્ર તથૈતયા

યદાયાતિ તદાયાતુ દેહસ્યાત્મા ન લિપ્યતે ।
કાનિચિદ્યાનિ દુઃખાનિ સુખાનિ વિહિતાનિ ચ

તાનિ સર્વાણિ દેહસ્ય દેહિનો ન તુ કાનિચિત્ ।
યદિ ત્વમપિ કાર્યાણામખેદાર્હોઽપિ ખિદ્યસે

તદન્યેષામુપાયઃ સ્યાત્ક ઇવાગમભૂષણઃ ।
ખેદે ખેદોચિતં વાચ્યમિતિ કિંચિત્ત્વમુક્તવાન્

ઇદાનીં સમતામેત્ય તિષ્ઠાખિન્નો યથાસ્થિતમ્ ।
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તાવેવમાદિભિર્વાક્યૈરન્યોન્યાશ્વાસનં સ્વયમ્

કૃત્વા સ્થિતૌ વનસ્નિગ્ધૌ સુહૃદૌ ખેદિનૌ મિથઃ ।
અથાર્કોઽપ્યસ્ય કુમ્ભસ્ય સ્ત્રીત્વમુત્પાદયન્નિવ

જગામાસ્તં જગદ્દીપો દીપઃ સ્નેહક્ષયાદિવ ।
વ્યવહારભરૈઃ સાર્ધં પદ્માઃ સંકોચમાયયુઃ

માર્ગાશ્ચ પથિકૈઃ સાર્ધં પાન્થસ્ત્રીહૃદયાનિ ચ ।
દાશવદ્વિહગાન્સર્વાન્કુર્વદેકત્ર સંચિતાન્

તારકારત્નજાલાઢ્યં ભુવને સામ્યતાં યયૌ ।
ખં હસદિવ તારાઢ્યં વિકાસિકુમુદાકરમ્

યયાવુન્નાદચક્રાહ્વભ્રમદ્ભ્રમરપેટકમ્ ।
સુહૃદૌ તાવથોત્થાય સંધ્યામુદ્યન્નિશાકરામ્

વન્દયિત્વા તથા કૃત્વા જપ્યં ગુલ્માન્તરે સ્થિતૌ ।
તતઃ કુમ્ભઃ શનૈસ્તત્ર સ્ત્રૈણમભ્યાહરન્વપુઃ

શિખિધ્વજં પુરઃસંસ્થં પ્રોવાચ ગલદક્ષરમ્ ।
પતામીવ સ્ફુરામીવ દ્રવામીવાઙ્ગયષ્ટિભિઃ

લજ્જયૈવ ચ તે રાજન્મન્યે સ્ત્રીત્વં વ્રજામ્યહમ્ ।
પશ્યેમે પરિવર્ધન્તે રાજન્મમ શિરોરુહાઃ

પ્રસ્ફુરત્તારકામાલા દિનાન્તતિમિરા ઇવ ।
પશ્યેમૌ મમ જાયેતે પ્રોન્મુખાવુરસિ સ્તનૌ

કોરકાવિવ પદ્મિન્યા વસન્તે ગગનોન્મુખૌ ।
આગુલ્ફમેવ લમ્બાનિ સંપદ્યન્તેઽમ્બરાણિ મે

દેહાદેવ સખે પશ્ય સ્ત્રિયા ઇવ શનૈઃ શનૈઃ ।
ભૂષણાન્યુત રત્નાનિ માલ્યાનિ વિવિધાનિ ચ

પશ્યેમાન્યઙ્ગ જાયન્તે સ્વાઙ્ગેભ્યો વૃક્ષપુષ્પવત્ ।
પશ્યાયં સ્વયમેવાદ્ય ચન્દ્રાંશુકરશોભનઃ

મૂર્ધ્નિ પટ્ટાંશુકો જાતો નીહારોઽદ્રાવિવાઙ્ગ મે ।
સર્વાણિ કાન્તાલિઙ્ગાનિ જાતાનિ મમ માનદ

હા ધિક્કષ્ટં વિષાદો મે કિં કરોમ્યઙ્ગનાસ્મ્યહમ્ ।
હા ધિક્કષ્ટમહો સાધો સ્થિત એવાહમઙ્ગના

સંવિદાનુભવામ્યન્તર્નિતમ્બજઘને ત્વિમે ।
વિપિને કુમ્ભ ઇત્યુક્ત્વા તૂષ્ણીં ખિન્નો બભૂવ હ

રાજાપિ ચ તમાલોક્ય તથૈવાસીદ્વિષણ્ણધીઃ ।
મુહૂર્તમાત્રેણોવાચ શિખિધ્વજ ઇદં વચઃ

કષ્ટં સોઽયં મહાસત્ત્વઃ સંપન્ના વરવર્ણિની ।
સાધો વિદિતવેદ્યસ્ત્વં જાનાસિ નિયતેર્ગતિમ્

અવશ્યભાવિન્યર્થેઽસ્મિન્મા ખિન્નહૃદયો ભવ ।
આપતન્તિ દશાસ્તાસ્તાઃ સુધિયાં દેહમાત્રકે

ન ચેતસ્યધિયાં ત્વેતાશ્ચિત્તં યાન્તિ ન દેહકમ્ ।
કુમ્ભ ઉવાચ ।
એવમસ્ત્વનુતિષ્ઠામિ યામિનીસ્ત્રીત્વમાત્મનઃ

ન ખેદમનુગચ્છામિ નિયતિઃ કેન લઙ્ઘ્યતે ।
ઇતિ નિર્ણીય તૌ ખેદં તં નીત્વા તનુતામિવ

એકતલ્પે નિશાં તૂષ્ણીં નીતવન્તૌ ચિરેણ તામ્ ।
અથ પ્રભાતે તત્સ્ત્રૈણં વપુરુત્સૃજ્ય યૌવનમ્

બભૂવ કુમ્ભઃ કુમ્ભાભઃ કુચપ્રોજ્ઝિતમૂર્તિમાન્ ।
ઇતિ સા રાજમહિષી ચૂડાલા વરવર્ણિની

કુમ્ભત્વમાસ્થિતા ભર્તુઃ પશ્ચાત્સ્ત્રીત્વમુપાગતા ।
વિજહાર વનાન્તેષુ કુમારીધર્મિણી નિશિ ।
કુમ્ભરૂપધરા ચાહ્નિ ભર્ત્રા મિત્રેણ સંયુતા

કૈલાસમન્દરમહેન્દ્રસુમેરુસહ્ય-
સાનુષ્વવિસ્ખલિતયોગગમાગમા સા ।
સાકં પ્રિયેણ સુહૃદા ભવતા યથેચ્છં
સ્રગ્દામહારવલિતા વિજહાર નારી

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ કુમ્ભસ્ય સ્ત્રીત્વલાભો નામ પઞ્ચાધિકશતતમઃ સર્ગઃ