યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.1

પ્રથમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
નૈષ્કર્મ્યાત્કલ્પનાત્યાગાત્તનુઃ પતતિ દેહિનઃ ।
કથમેતદતો બ્રહ્મન્સંભવત્યાશુ જીવતઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જીવતઃ કલ્પનાત્યાગો યુજ્યતે ન ત્વજીવતઃ ।
રૂપમસ્ય યથાતત્ત્વં શ્રૃણુ શ્રવણભૂષણમ્

અહંભાવનમેવાહુઃ કલ્પનં કલ્પનાવિદઃ ।
નભોર્થભાવનં તસ્ય સંકલ્પત્યાગ ઉચ્યતે

પદાર્થરસમેવાહુઃ કલ્પનં કલ્પનાવિદઃ ।
નભોર્થભાવનં તસ્ય સંકલ્પત્યાગ ઉચ્યતે

ઇદં વસ્ત્વિતિ સંવેગમાહુઃ કલ્પનમુત્તમાઃ ।
નભોર્થભાવનં તસ્ય સંકલ્પત્યાગ ઉચ્યતે।

સ્મરણં વિદ્ધિ સંકલ્પં શિવમસ્મરણં વિદુઃ ।
તચ્ચ પ્રાગનુભૂતં ચ નાનુભૂતં ચ ભાવ્યતે

અનુભૂતાં નાનુભૂતાં સ્મૃતિં વિસ્મૃત્ય કાષ્ઠવત્ ।
સર્વમેવાશુ વિસ્મૃત્ય ગૂઢસ્તિષ્ઠ મહામતે

સર્વાસ્મરણમાત્રાત્મા તિષ્ઠાયાતેષુ કર્મસુ ।
અર્ધસુપ્તશિશુસ્પન્દ ઇવાભ્યસ્તોપપત્તિષુ

નિઃસંકલ્પપ્રવાહેણ ચક્રં પ્રસ્પન્દતે યથા ।
સ્પન્દસ્વકર્મસ્વનઘપ્રાક્સંસ્કારવશાત્તથા

અવિદ્યમાનચિત્તસ્ત્વં સત્ત્વસંસ્કારમાગતઃ ।
પ્રવાહપતિતેષ્વેવ સ્પન્દસ્વ સ્વેષુ કર્મસુ

ઊર્ધ્વબાહુર્વિરૌમ્યેષ ન ચ કશ્ચિચ્છૃણોતિ મે ।
અસંકલ્પઃ પરં શ્રેયઃ સ કિમન્તર્ન ભાવ્યતે

અહો મોહસ્ય માહાત્મ્યં યદયં સર્વદુઃખહા ।
ચિન્તામણિર્વિચારાખ્યો હૃત્સ્થોઽપિ ત્યજ્યતે જનૈઃ

અવેદનમસંકલ્પસ્તન્મયેનૈવ ભૂયતામ્ ।
એતાવત્પરમં શ્રેયઃ સ્વયમેવાનુભૂયતામ્

કિલ તૂષ્ણીં સ્થિતેનૈવ તત્પદં પ્રાપ્યતે પરમ્ ।
પરમં યત્ર સામ્રાજ્યમપિ રામ તૃણાયતે

ગમ્યદેશૈકનિષ્ઠસ્ય યથા પાન્થસ્ય પાદયોઃ ।
સ્પન્દો વિગતસંકલ્પસ્તથા સ્પન્દસ્વ કર્મસુ

સર્વકર્મફલાભોગમલં વિસ્મૃત્ય સુપ્તવત્ ।
પ્રવાહપતિતે કાર્યે સ્પન્દસ્વ ગતવેદનમ્

સ્પન્દસ્વાકૃતસંકલ્પં સુખદુઃખાન્યભાવયન્ ।
પ્રવાહપતિતે કાર્યે ચેષ્ટિતોન્મુક્તશષ્પવત્

રસભાવનમન્તસ્તે માલં ભવતુ કર્મસુ ।
દારુયન્ત્રમયસ્યેવ પરાર્થમિવ કુર્વતઃ

નીરસા એવ તે સન્તુ સમસ્તેન્દ્રિયસંવિદઃ ।
આકારમાત્રસંલક્ષ્યા હેમન્તર્તૌ લતા ઇવ

બોધાર્કપીતરસયા સ્પન્દન્ ષડ્વર્ગસત્તયા ।
યન્ત્રસ્પન્દોપમસ્તિષ્ઠ વલ્લ્યેવ શિશિરે દ્રુમઃ

ચિદાન્તરરસાન્યેવ પ્રવૃત્તાન્યપિ ધારય ।
સ્વયત્નેનેન્દ્રિયાણ્યાશુ હેમન્તર્તુસ્તરૂનિવ

સરસેન્દ્રિયવૃત્તેસ્તે કુર્વતોઽકુર્વતસ્તથા ।
સંસારાનર્થસાર્થોઽયં ન કદાચન શામ્યતિ

નિઃસંકલ્પમરુજ્જ્વાલાયન્ત્રામ્બુસ્પન્દવદ્યદિ ।
સ્પન્દસે તદનન્તાય શ્રેયસે પરિકલ્પસે

એતદેવ પરં ધૈર્યં જન્મજ્વરનિવારણમ્ ।
યદવાસનમભ્યસ્તા નિજકર્મસુ કર્તૃતા

અવાસનમસંકલ્પં યથાપ્રાપ્તાનુવૃત્તિમાન્ ।
શનૈશ્ચક્રભ્રમાભોગ ઇવ સ્પન્દસ્વ કર્મસુ

મા કર્મફલબુદ્ધિર્ભૂર્મા તે સઙ્ગોઽસ્ત્વકર્મણિ ।
ઉભયં વા ત્યજૈતત્ત્વમુભયં વા સમાશ્રય

બહુનાત્ર કિમુક્તેન સંક્ષેપાદિદમુચ્યતે ।
સંકલ્પનં મનોબન્ધસ્તદભાવો વિમુક્તતા

નેહ કાર્યં ન વાઽકાર્યમસ્તિ કિંચિન્ન કુત્રચિત્ ।
સર્વં શિવમજં શાન્તમનન્તં પ્રાગ્વદાસ્યતામ્

પશ્યન્કર્મણ્યકર્મત્વમકર્મણિ ચ કર્મતામ્ ।
યથાભૂતાર્થચિદ્રૂપઃ શાન્તમાસ્વ યથાસુખમ્

અવેદનં વિદુર્યોગં ચિત્તક્ષયમકૃત્રિમમ્ ।
અત્યન્તં તન્મયો ભૂત્વા તથા તિષ્ઠ યથાસિ ભોઃ

સમે શાન્તે શિવે સૂક્ષ્મે દ્વૈતૈક્યપરિવર્જિતે ।
તતેઽનન્તે પરે શુદ્ધે કિં કેન કિલ ખિદ્યતે

નોદેતુ ત્વયિ સંકલ્પો મરુભૂમાવિવાઙ્કુરઃ ।
ઇચ્છા નોદેતુ ભવતિ લતિકેવોપલોદરે

અવેદનસ્ય શાન્તસ્ય જીવતો વાપ્યજીવતઃ ।
નેહ કિંચિત્કૃતેનાર્થો નાકૃતેનાપિ કશ્ચન

યત્કર્માકર્મ શાન્તેઽન્તઃ શાશ્વતાભેદરૂપિણિ ।
ન કર્મણિ ચ કર્માણિ ન કર્તર્યપિ કર્તૃતા

અહંમમેતિ સંવિદન્ન દુઃખતો વિમુચ્યસે ।
અસંવિદન્વિમુચ્યસે યદીપ્સિતં તદાચર

અહં મમેતિ નાસ્ત્યલં યદસ્તિ તચ્છિવં પરમ્ ।
પરાત્પરં ત્વિદં શિવાદશબ્દમર્થરૂપકમ્

યદ્દૃશ્યતે જગદિદં ખલુ કિંચિદેત-
ધેમ્નોઽઙ્ગદત્વમિવ ભાતિ ન વિદ્યમાનમ્ ।
અસ્ય ક્ષયં વિદુરવેદનમેવ પશ્ચા-
ત્સત્યં તદેવ પરમાર્થમથાવશિષ્ટમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે ઇચ્છાદિચિકિત્સાયોગોપદેશો નામ પ્રથમઃ સર્ગઃ