યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.86

ષડશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દિનાન્તે સ સમાધાતું પુનરેવ મનો મુનિઃ ।
વિવેશ કાંચિદ્વિતતાં વિજ્ઞાતાં વિન્ધ્યકન્દરામ્

તદેવાત્માનુસંધાનમત્યજન્સમમિન્દ્રિયૈઃ ।
ચેતસા કલયામાસ દૃષ્ટલોકપરાવરઃ

પૂર્વમેવેન્દ્રિયગણો મયા પરિહૃતઃ સ્ફુટમ્ ।
ઇદાનીં ચિન્તયા નાર્થઃ પુનર્વિતતયા મમ

અસ્તિનાસ્તીતિકલનાં ભઙ્ક્ત્વા મૃદ્વીં લતામિવ ।
શેષં તુ બદ્ધસંસ્થાનસ્તિષ્ઠામ્યચલશ્રૃઙ્ગવત્

ઉદિતોઽસ્તં ગત ઇવ સ્વસ્તં ગત ઇવોદિતઃ ।
સમઃ સમરસાભાસસ્તિષ્ઠામિ સ્વચ્છતાં ગતઃ

પ્રબુદ્ધોઽપિ સુષુપ્તસ્થઃ સુષુપ્તસ્થઃ પ્રબુદ્ધવત્ ।
તુર્યમાલમ્બ્ય કાયાન્તસ્તિષ્ઠામિ સ્તમ્ભિતસ્થિતિઃ

સ્થિતઃ સ્થાણુરિવૈકાન્તે સ્વાન્તાન્તે સર્વતઃ સ્થિતે ।
સત્ત્વસામાન્યસામ્યે હિ તિષ્ઠામ્યપગતામયઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય સ ધ્યાને પુનસ્તસ્થૌ દિનાનિ ષટ્ ।
તતઃ પ્રબોધમાપન્નઃ ક્ષણસુપ્ત ઇવાધ્વગઃ

તતઃ સિદ્ધઃ સ ભગવાન્વીતહવ્યો મહાતપાઃ ।
વિજહાર ચિરં કાલં જીવન્મુક્તતયા તદા

વસ્તુ નાભિનનન્દાસૌ નિનિન્દ ન કદાચન ।
ન જગામ તથોદ્વેગં ન ચ હર્ષમવાપ સઃ

ગચ્છતસ્તિષ્ઠતશ્ચૈવ તસ્યૈવમભવદ્ધૃદિ ।
વિનોદાય વિચિત્તસ્ય કથા સ્વમનસા સહ

અવ્યયેન્દ્રિયવર્ગેશ મનઃ શમવતા ત્વયા ।
પશ્યાનન્દસુખં કીદૃગ્વિધમાસાદિતં તતમ્

એષૈવાવિરતં તસ્માન્નીરાગૈવ દશા ત્વયા ।
અવલમ્બ્યા પરિત્યાજ્યં ચાપલં ચલતાં વર

ભો ભો ઇન્દ્રિયચૌરા હે હતાશા હતનામકાઃ ।
યુષ્માકં નાયમાત્માસ્તિ ન ભવન્તસ્તથાત્મનઃ

વ્રજતાં વો વિનાશાંશમાશા વો વિફલીકૃતાઃ ।
ન સમર્થાઃ સમાક્રાન્તૌ ભવન્તો ભઙ્ગુરાશ્રયાઃ

વયમાત્મેતિ યૈષા વો બભૂવ કિલ વાસના ।
તત્ત્વવિસ્મૃતિજાતા હિ દૃષ્ટરજ્જુભુજઙ્ગવત્

અનાત્મન્યાત્મતા સૈષા સૈષા વસ્તુન્યવસ્તુતા ।
અવિચારેણ વૈ જાતા વિચારેણ ક્ષયં ગતા

ભવન્તોઽન્યે વયં ચાન્યે બ્રહ્માન્યત્કર્તૃતાપરા ।
અન્યો ભોક્તાન્ય આદત્તે કો દોષઃ કસ્ય કીદૃશઃ

વનેભ્યો દારુ સંજાતં રજ્જવો વેણુચર્મણઃ ।
વાસી ચાયઃફલાન્યેવ તક્ષા ગ્રાસાર્થમુદ્યતઃ

ઇત્થં યથેહ સામગ્ર્યા સ્વશક્તિસ્થપદાર્થયા ।
સંપન્ના કાકતાલીયા દૃઢા વરગૃહાકૃતિઃ

સંપન્નાઃ કાકતાલીયાત્સ્વશક્તિનિયતેન્દ્રિયાઃ ।
તથૈવ કલિકા લોલં કેવ કસ્યાત્ર ખણ્ડના

વિસ્મૃતિર્વિસ્મૃતા દૂરં સ્મૃતિઃ સ્ફુટમનુસ્મૃતા ।
સત્સજ્જાતમસચ્ચાસત્ક્ષતં ક્ષીણં સ્થિતં સ્થિતમ્

એવંવિધેન ભગવાન્વિચારેણ મહાતપાઃ ।
સોઽતિષ્ઠન્મુનિશાર્દૂલો બહૂન્વર્ષગણાનિહ

અપુનર્ભવનાયૈવ યત્ર ચિન્તાન્તમાગતા ।
મૂઢતા ચ સુદૂરસ્થા તત્રાસાવવસત્સદા

યથાભૂતપદાર્થૌઘદર્શનોત્થમનર્થકમ્ ।
ધ્યાનાશ્વાસનમાલમ્બ્ય સોઽવસત્સુખગઃ સદા

હેયાદેયસમાસઙ્ગત્યાગાદાનદૃશોઃ ક્ષયે ।
વીતહવ્યમુનેરાસીદિચ્છાનિચ્છાતિગં મનઃ

વિદેહકેવલીભાવે સીમન્તે જન્મકર્મણામ્ ।
સંસારસઙ્ગસંત્યાગરસાસવનવેચ્છયા

વિવેશ સ તથૈવાન્તે સહ્યાદ્રૌ હેમકન્દરમ્ ।
અપુનઃસઙ્ગમાયાશુ જગજ્જાલમવેક્ષ્ય સઃ

બદ્ધપદ્માસનઃ સ્થિત્વા તત્રોવાચાત્મનાત્મનિ ।
રાગ નીરાગતાં ગચ્છ દ્વેષ નિર્દ્વેષતાં વ્રજ

ભવદ્ભ્યાં સુચિરં કાલમિહ પ્રક્રીડિતં મયા ।
ભોગા નમોસ્તુ યુષ્મભ્યં જન્મ કોટિશતાન્યહમ્

ભવદ્ભિર્લાલિતો લોકે લાલકૈરિવ બાલકઃ ।
ઇમામપિ પરાં પુણ્યાં નિર્વાણપદવીમહમ્

યેન વિસ્મારિતસ્તસ્મૈ સુખાયાસ્તુ નમો નમઃ ।
ત્વદુત્તપ્તેન હે દુઃખ મયાત્માન્વિષ્ટ આદરાત્

તસ્માત્ત્વદુપદિષ્ટોઽયં માર્ગો મમ નમોઽસ્તુ તે ।
ત્વત્પ્રસાદેન લબ્ધેયં શીતલા પદવી મયા

દુઃખનામ્ને દુઃખતત્ત્વ સુખદાત્મન્નમોસ્તુ તે ।
કલ્યાણમસ્તુ તે મિત્ર સંસારાસારજીવિત

દેહ સ્થિતિરિયં યામો વયમાત્મીયમાસ્પદમ્ ।
પ્રયોજનાનાં જન્તૂનામહો નુ વિષમા ગતિઃ

દેહેનાપિ વિયુજ્યેઽહં ભૂત્વા જન્મશતાન્યપિ ।
મિત્રકાય મયા યત્ત્વં ત્યજ્યસે ચિરબાન્ધવઃ

ત્વયૈવાત્મન્યુપાનીતા સાત્મજ્ઞાનવશાત્ક્ષતિઃ ।
અધિગમ્યાત્મવિજ્ઞાનમાત્મનાશઃ કૃતસ્ત્વયા

દેહ નાન્યેન ભગ્નોઽસિ ત્વયૈવૈતદુપાસિતમ્ ।
એકાકિન્યાપિ શુષ્યન્ત્યા પ્રશાન્તે મયિ દીનયા

ત્વયા દુઃખં ન કર્તવ્યં માતસ્તૃષ્ણે વ્રજામ્યહમ્ ।
ક્ષન્તવ્યાઃ કામ ભગવન્વિપરીતાપરાધજાઃ

દોષા ઉપશમૈકાન્તં વ્રજામ્યાદિશ મઙ્ગલમ્ ।
ચિરાચ્ચિરાય ચેદાનીમમ્બ તૃષ્ણે કિલાવયોઃ

વિયોગો યોગદોષેણ પ્રણામોઽયં સ પશ્ચિમઃ ।
નમઃ સુકૃતદેવાય ભવતેઽસ્તુ ત્વયા પુરા

નરકેભ્યઃ સમુત્તાર્ય સ્વર્ગેઽહમભિયોજિતઃ ।
કુકાર્યક્ષેત્રરૂઢાય નરકસ્કન્ધવાહિને

શાસનાપુષ્પભારાય નમો દુષ્કૃતશાખિને ।
યેન સાર્ધં ચિરં બહ્વ્યો ભુક્તાઃ પ્રાકૃતયોનયઃ

અદ્યપ્રભૃત્યદૃશ્યાય તસ્મૈ મોહાત્મને નમઃ ॥
પ્રધ્વનદ્વંશમધુરવચસે પત્રવાસસે

નમો ગુહાતપસ્વિન્યૈ વયસ્યાયૈ સમાધિષુ ।
સંસારાધ્વનિ ખિન્નસ્ય ત્વં મમાશ્વાસકારણમ્

આસીર્વયસ્યા સુસ્નિગ્ધા સર્વલોભાપહારિણી ।
સર્વસંકટખિન્નેન દોષેભ્યો દ્રવતા મયા

ત્વમેકા શોકનાશાર્થમાશ્રિતા પરમા સખી ।
સંકટાવટકુઞ્જેષુ હસ્તાલમ્બનદાયિને

વાર્ધકૈકાન્તસુહૃદે દણ્ડકાષ્ઠાય તે નમઃ ।
અસ્થિપઞ્જરમાત્મીયં તથા રક્તાન્ત્રતન્તુકમ્

એતાવન્માત્રસારૈકં ગૃહીત્વા ગચ્છ દેહક ।
પયઃક્ષોભપ્રકારેભ્યઃ સ્નાનેભ્યોઽપિ નમોસ્તુ તે

નમોસ્તુ વ્યવહારેભ્યઃ સંસૃતિભ્યો નમોસ્તુ તે ।
એતે ભવન્તઃ સહજાઃ પ્રાક્તનાઃ સુહૃદો મયા

ક્રમેણાદ્યોત્કૃતાઃ પ્રાણાઃ સ્વસ્તિ વોઽસ્તુ વ્રજામ્યહમ્ ।
ભવદ્ભિઃ સહ ચિત્રાસુ મયા બહ્વીષુ યોનિષુ

વિશ્રાન્તં ગિરિકુઞ્જેષુ શ્રાન્તં લોકાન્તરેષુ ચ ।
ક્રીડિતં પુરપીઠાન્તરુષિતં પર્વતેષુ ચ

સ્થિતં કાર્યવિલાસેષુ પ્રસ્થિતં વિવિધાધ્વસુ ।
ન તદસ્તિ જગત્કોશે ભવદ્ભિઃ સહ યન્મયા

ન કૃતં ન હૃતં યાતં ન દત્તં નાવલમ્બિતમ્ ।
ઇદાનીં સ્વાં દિશં યાન્તુ ભવન્તો યામ્યહં પ્રિયાઃ

સર્વે ક્ષયાન્તા નિચયાઃ પતનાન્તાઃ સમુચ્છ્રયાઃ ।
સંયોગા વિપ્રયોગાન્તાઃ સર્વે સંસારવર્ત્મનિ

અયં ચાક્ષુષ આલોકો વિશત્વાદિત્યમણ્ડલમ્ ॥
વિશન્તુ વનપુષ્પાણિ સૌગન્ધ્યાનન્દસંવિદઃ

પ્રાણાનિલસ્તથા સ્પન્દં વિશત્વદ્ય પ્રભઞ્જનમ્ ।
વિશન્ત્વાકાશકુહરં શબ્દશ્રવણશક્તયઃ

ઇન્દુમણ્ડલમાયાન્તુ રસનારસશક્તયઃ ।
નિર્મન્દર ઇવામ્ભોધિર્ગતાર્ક ઇવ વાસરઃ

શરદીવ ઘનઃ સ્વૈરં પ્રાપ્તઃ કલ્પાન્તસર્ગવત્ ।
ઓંકારાન્તે સ્વમનનં પ્રશામ્યામ્યાત્મનાત્મનિ ।
દગ્ધેન્ધન ઇવાર્ચિષ્માન્નિઃસ્નેહ ઇવ દીપકઃ

વ્યપગતાખિલકાર્યપરમ્પરઃ
સકલદૃશ્યદશાતિગતસ્થિતિઃ ।
પ્રણવશાન્ત્યનુસંસૃતિશાન્તધી-
ર્વિગતમોહમલોઽયમહં સ્થિતઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે ઇન્દ્રિયવર્ગનિરાકરણોપદેશો નામ ષડશીતિતમઃ સર્ગઃ