યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.85

પઞ્ચાશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અથ કિં વીતહવ્યઃ સ્વં સ્થિતં તસ્મિન્ધરોદરે ।
કથમુદ્ધૃતવાન્દેહં સ સંપન્નશ્ચ કિં કથમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અનન્તરમનન્તાત્મ વીતહવ્યાભિધં મનઃ ।
સ્વમેવાત્મચમત્કારમાત્રં સમવબુદ્ધવાન્

શાર્વસ્યાસ્ય ગણસ્યાભૂત્પ્રાગ્જ્યોતિઃસ્મરણે સ્વયમ્ ।
ઇચ્છા કદાચિત્સકલપ્રાગ્જન્માલોકનોન્મુખી

અશેષાન્સ દદર્શાથ નષ્ટાનષ્ટાન્સ્વદેહકાન્ ।
અનષ્ટાનાં તતો મધ્યાત્તત્તત્કોટરસંસ્થિતમ્

યદૃચ્છયૈવ પ્રોદ્ધર્તું દેહં તસ્યાભવન્મતિઃ ।
અપશ્યત્તત્તથા તત્ર પઙ્કે કીટમિવ સ્થિતમ્

શરીરં વીતહવ્યાખ્યં ધરાકોટરપીડિતમ્ ।
પ્રાવૃડોઘોપનીતં તત્પૃષ્ઠસ્થપઙ્કમણ્ડલમ્

તૃણજાલાવકીર્ણત્વગ્દેહપૃષ્ઠમૃદં તથા ।
એતદ્દૃષ્ટ્વા મહાતેજા ધરાવિવરયન્ત્રિતમ્

ભૂયોઽપિ ચિન્તયામાસ ધિયા પરમબોધયા ।
સર્વસંપીડિતાઙ્ગત્વાત્કાયો મે પ્રાણવાયુભિઃ

મુક્તશ્ચલિતુમાકર્તું શક્નોતિ ન મનાગપિ ।
તજ્જ્ઞાત્વા પ્રવિશામ્યાશુ દેહમેવં વિવસ્વતઃ

તદીયઃ પિઙ્ગલો દેહમુદ્ધરિષ્યતિ મે તતઃ ।
અથવા કિં મમૈતેન શામ્યામ્યહમવિઘ્નતઃ

નિર્વામિ સ્વં પદં યામિ કોઽર્થો મે દેહલીલયા ।
ઇતિ સંચિન્ત્ય મનસા વીતહવ્યો મહામતે

તૂષ્ણીં સ્થિત્વા ક્ષણં ભૂયશ્ચિન્તયામાસ ભૂતલે ।
ઉપાદેયો હિ દેહસ્ય ન મે ત્યાગો ન સંશ્રયઃ

યાદૃશો દેહસંત્યાગસ્તાદૃશો દેહસંશ્રયઃ ।
તદ્યાવદસ્તિ દેહોઽયં ન યાવદણુતાં ગતઃ

તાવદેનમુપારુહ્ય કિંચિત્પ્રવિહરામ્યહમ્ ।
પિઙ્ગલેન શરીરં સ્વમુદ્ધર્તું તાપનં વપુઃ

પ્રવિશામિ નભઃસંસ્થં મુકુરં પ્રતિબિમ્બવત્ ।
ઇત્યસૌ મુનિરાદિત્યં વિવેશાનિલરૂપધૃક્

પુર્યષ્ટકવપુર્ભૂત્વા ભસ્ત્રાખમિવ ચાનલઃ ।
ભગવાન્મુનિરપ્યેનં હૃદ્ગતં મુનિનાયકમ્

દૃષ્ટ્વાસૌ ચિન્તયન્કાર્યં પૌર્વાપર્યમુદારધીઃ ।
વિન્ધ્યભૂધરભૂકોશમન્તર્મુનિકલેવરમ્

તૃણોપલપરિચ્છન્નં દદર્શ ગતસંવિદમ્ ।
ઋષેશ્ચિકીર્ષિતં જ્ઞાત્વા ભાનુર્ગગનમધ્યગઃ

ધરાતો મુનિમુદ્ધર્તુમાદિદેશાગ્રગં ગણમ્ ।
વીતહવ્યમુનેઃ સંવિત્સા પુર્યષ્ટકરૂપિણી

રવિં વાતમયી પૂજ્યં પ્રણનામાશુ ચેતસા ।
ભાનુનાપ્યભ્યનુજ્ઞાતો માનપૂર્વકમગ્રગમ્

વિવેશ પિઙ્ગલાકારં વિન્ધ્યકન્દરગામિનમ્ ।
પિઙ્ગલોઽસૌ નભસ્ત્યક્ત્વા કુઞ્જકુઞ્જરસુન્દરમ્

પ્રાપ વિન્ધ્યવનં પ્રાવૃણ્મત્તાભ્રામ્બરભાસુરમ્ ।
ઉદ્દધાર ધરાકોશાન્નખનિષ્કૃષ્ટભૂતલઃ

કલેવરં મુનેઃ પઙ્કાન્મૃણાલમિવ સારસઃ ।
મૌનં પુર્યષ્ટકમથ સ્વં વિવેશ કલેવરમ્

નભસ્તલપરિભ્રાન્તો વિહઙ્ગમ ઇવાલયમ્ ।
પ્રણેમતુર્મિથો મૂર્તવીતહવ્યનભશ્ચરૌ

બભૂવતુઃ સ્વકાર્યૈકતત્પરૌ તેજસાં નિધી ।
જગામ પિઙ્ગલો વ્યોમ મુનિશ્ચ વિમલં સરઃ

તારકાકારકુમુદં સૂર્યાંશુકવદાકૃતિ ।
વીતહવ્યો મમજ્જાશુ સરસ્યુદ્ભિન્નપઙ્કજે

પઙ્કપલ્વલલીલાન્તે વને કલભકો યથા ।
તત્ર સ્નાત્વા જપં કૃત્વા પૂજયિત્વા દિવાકરમ્ ।
મનોભૂષિતયા તન્વા પૂર્વવત્પુનરાબભૌ

મૈત્ર્યા તયા સમતયા પરયા ચ શાન્ત્યા
સત્પ્રજ્ઞયા મુદિતયા કૃપયા શ્રિયા ચ ।
યુક્તો મુનિઃ સકલસઙ્ગવિમુક્તચેતા
વિન્ધ્યે સરિત્તટગતો દિનમેવ રેમે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે વીતહવ્યસમાધિયોગોપદેશો નામ પઞ્ચાશીતિતમઃસર્ગઃ