યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.83

ત્ર્યશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ભૂયો મુનિવરો ધીરો ધિયા ધવલમેધયા ।
સ્વમિન્દ્રિયગણં ગુપ્તો બોધયામાસ સાધ્વિદમ્

તચ્ચેન્દ્રિયગણસ્યાર્થે શ્રૃણુ વક્ષ્યામિ તે સ્ફુટમ્ ।
શ્રુત્વા તદ્ભાવનામેત્ય પરાં નિર્દુઃખતાં વ્રજ

ભવતામાત્મસત્તૈષા દુઃખાયૈવાન્તદાયિની ।
અસત્યામાત્મનઃ સત્તાં તદ્ભવન્તસ્ત્યજન્ત્વિતિ

મદીયેનોપદેશેન સત્તૈષા ભવતાં ક્ષયમ્ ।
ગતૈવેતિ સ્ફુટં મન્યે યૂયં હ્યજ્ઞાનસંભવાઃ

સ્વસત્તા સ્ફુટતાં યાતિ દુઃખાય તવ ચિત્તક ।
તપ્તકાઞ્ચનરુલ્લાસો દાહાયૈવ સ્વપાર્શ્વયોઃ

પશ્ય ત્વયિ સતિ ભ્રાન્તજલકલ્લોલસંકુલાઃ ।
વિશન્તિ કાલજલધિં સંસારસરિતાં ગણાઃ

પતન્ત્યહમહમિકાવિહિતાન્યોન્યચિન્તિતાઃ ।
કુતોઽપિ દુઃખાવલયો ધારા આસારગા ઇવ

પરિસ્ફુરત્યપર્યન્તા હૃદયોન્મૂલનોદ્યતા ।
આક્રન્દકારિણી ક્રૂરા ભાવાભાવવિષૂચિકા

કાસશ્વાસરણદ્ભૃઙ્ગા કલેવરજરદ્દ્રુમે ।
વિકસત્યમલોદ્યોતા જરામરણમઞ્જરી

કલ્લોલવ્યાલવલિતે શરીરશ્વભ્રકોટરે ।
ઘનનીહારખે સ્વાન્તશ્ચિન્તાચપલમર્કટી

લોભનાટ્યારટત્પક્ષી તીક્ષ્ણયા દ્વન્દ્વતુણ્ડયા ।
કાયજીર્ણદ્રુમાદસ્માદ્ગુણખણ્ડં નિકૃન્તતિ

હૃદયાવકરં કીર્ણમિતશ્ચેતશ્ચ કર્કશઃ ।
અપવિત્રો દુરાચારઃ કુરુતે કામકુક્કુટઃ

મહત્યાં મોહયામિન્યામુલ્બણોઽજ્ઞાનકૌશિકઃ ।
શ્મશાન ઇવ વેતાલઃ પરિવલ્ગતિ હૃદ્દ્રુમે

એતાશ્ચાન્યાશ્ચ બહ્વ્યોઽપિ ત્વયીન્દ્રિયગણે સતિ ।
પિશાચ્ય ઇવ શર્વર્યાં પ્રવલ્ગન્ત્યશુભશ્રિયઃ

ત્વયિ ત્વસતિ હે સાધો સર્વા એવ શુભશ્રિયઃ ।
પ્રભાત ઇવ પદ્મિન્યઃ સાલોકં વિલસન્ત્યલમ્

પ્રશાન્તમોહમિહિકં રાજતે હૃદયામ્બરમ્ ।
નિર્મલાલોકવલિતં નીરજસ્કતરાન્તરમ્

અશઙ્કિતનભઃકોશપતિતાકુલપૂરવત્ ।
નાપતન્તિ વિકલ્પૌઘાશ્ચિરં વૈકલ્યકારિણઃ

સર્વસ્યાહ્લાદની શાન્તા મૈત્રી પરમપાવની ।
અભ્યુદેતિ હૃદો હૃદ્યા સુતરોરિવ મઞ્જરી

અન્તશ્છિદ્રવતી જાડ્યયુક્તાયુક્તગુણા સ્વયમ્ ।
ચિન્તા શોષમુપાયાતિ હિમદગ્ધેવ પદ્મિની

આલોકઃ સ્ફુટતામન્તરાયાત્યજ્ઞાનસંક્ષયે ।
પ્રશામ્યત્યમ્બુદે વ્યોમ્નિ શરદીવાર્કમણ્ડલમ્

પ્રસન્નં સ્ફારગામ્ભીર્યમક્ષુબ્ધમપરાહતમ્ ।
હૃદયં સમતામેતિ શાન્તવાત ઇવાર્ણવઃ

અમૃતાપૂરપૂર્ણેન નિત્યાનન્દમયેન ચ ।
સ્થીયતે પુરુષેણાન્તઃ શીતેન શશિના યથા

સંવિદઃ સ્ફુટતામન્તરાયાન્ત્યજ્ઞાનસંક્ષયે ।
સંવિદંશૈકવિશ્રાન્તં સમગ્રં સચરાચરમ્

ભાવ્યતે ભરિતાકારં વપુરાનન્દમન્થરમ્ ।
ન ભવત્યસુસઙ્ગાનામાશાપાશવિધાયિનામ્

દગ્ધાનામિવ પર્ણાનાં રસાનાં પુનરાગતિઃ । ।
પુંસાં ક્ષપિતસંસારજરાજન્મમહાધ્વનામ્

અપુનર્ભ્રમણાયાત્મદ્રુમે વિશ્રમ્યતે ચિરમ્ ।
એવંપ્રાયાસ્તથાન્યાશ્ચ ભવન્તિ ગુણસંપદઃ

અસતિ ત્વયિ સર્વાશિન્સર્વાશાક્ષયસંક્ષયે ।
પક્ષયોરેતયોશ્ચિત્તસત્તાસત્તાસ્વરૂપયોઃ

યેનૈવ પશ્યસિ શ્રેયસ્તમેવાઙ્ગીકુરુ ક્ષણમ્ ।
સ્વાત્મભાવસ્તવ સુખં મન્યે માનવતાં વર

તમેવ ભાવયાભાવં સુખત્યાગો હિ મૂઢતા ।
યદિ ત્વસ્તિ ભવેત્સત્યમન્તર્ભાવિતચેતનમ્

જીવતસ્તત્તવાત્યન્તમભાવં ક ઇવેચ્છતિ ।
કિંતુ નાસ્ત્યસિ સત્યેન વદામિ તવ સુન્દર

તેન મિથ્યૈવ જીવામીત્યાશયા મા સુખી ભવ ।
પૂર્વમેવાસિ નાસ્ત્યેવ યાવદ્ભ્રાન્ત્યા ત્વદસ્તિતા

સૈવેદાનીં વિચારેણ ભૃશં ક્ષયમુપાગતા ।
એતાવદેવ તે રૂપં સાધો યદવિચારણમ્

વિચારે વિહિતે સમ્યક્સમરૂપં સમં સ્થિતમ્ ।
અવિચારાત્પ્રજાતં ત્વમનાલોકાત્તમો યથા

વિચારેણોપશાન્તં ત્વમાલોકેન તમો યથા ।
એતાવન્તં સખે કાલં બભૂવાલ્પવિવેકિતા

તવાનેનાભિપીનત્વમભૂદ્દુઃખૈકકારણમ્ ।
મોહસંકલ્પમાત્રેણ બાલવેતાલવદ્ભવેત્

દ્વન્દ્વં ચાદ્યન્તસંકલ્પક્ષીણં ક્ષયિ ભવ સ્થિતમ્ ।
ઇદાનીમુદિતં નિત્યં સ્વપ્રાગ્રૂપે ક્ષયં ગતે

વિવેકસ્ય પ્રસાદેન વિવેકાય નમો નમઃ ।
બહુધાપિ પ્રબુદ્ધસ્ત્વં ચિત્તકાપ્યનુબોધિતઃ

ચિત્તતાયાં પ્રનષ્ટાયાં સ્થિતસ્ત્વં પરમેશ્વરઃ ।
પ્રાક્સ્વરૂપવિલાસસ્તે શ્રેયસે સ્થિતિમાગતઃ

સમસ્તવાસનોન્મુક્તઃ સંપ્રત્યસિ મહેશ્વરઃ ।
યસ્યાવિવેકાદુત્પત્તિઃ સ વિવેકાદ્વિનશ્યતિ

પ્રકાશેન પ્રયાત્યન્તમનાલોકોઽભવત્તમઃ ।
અનિચ્છતોઽપિ તે સાધો વિચારે સ્થિતિમાગતે

સર્વતોઽયમુપાયાતો વિનાશઃ સુખસિદ્ધયે ।
તસ્માન્નાસ્ત્યસિ નિર્ણીતમિતિ સિદ્ધાન્તયુક્તિભિઃ

ચિત્તેન્દ્રિયેશ્વર સ્વસ્તિ ભવતે ત્વન્તમાગતઃ ।
નિત્યં પૂર્વમભૂતાય નાસ્તિરૂપાય સંપ્રતિ

ભવિષ્યતે ચ નોદર્કં સ્વમનઃ સ્વસ્તિ તેઽસ્ત્વિતિ ।
પરિનિર્વામિશાન્તોઽસ્મિ દિષ્ટ્યાસ્મિ વિગતજ્વરઃ

સ્વાત્મન્યેવાવતિષ્ઠેઽહં તુર્યરૂપપદે સ્થિતઃ ।
અતો નાસ્ત્યેવ નાસ્ત્યેવ સંસારે ચિત્તમસ્થિતિ

આત્મા ત્વસ્ત્વેવ ચાસ્ત્વેવ યસ્માદન્યત્ર વિદ્યતે ।
અયમાત્માહમેવાસૌ નાસ્ત્યન્યન્મદૃતે ક્વચિત્

સ્ફુરચ્ચિદેવ બોધાત્મા સર્વત્રાહં સ્થિતઃ સદા ।
અયમાત્મેતિ કલના મન્યે નો નિર્મલાન્તરે

પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદકલનૈકસ્ય વૈ કુતઃ ।
અહં તેનાયમાત્મેતિ કલનામનુદાહરન્ ।
મૌની સ્વાત્મનિ તિષ્ઠામિ તરઙ્ગ ઇવ વારિણિ

સંશાન્તવાસનમનાશ્રિતચેતનાંશ-
મપ્રાણસંચરણમસ્તમિતાંશદોષમ્ ।
સંવેદ્યવર્જિતમુપેત્ય સુસંવિદંશં
શામ્યામિ મૌનમહમેવ નિરીહમન્તઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે ચિત્તાસત્તાવિચારયોગોપદેશો નામ ત્ર્યશીતિતમઃ સર્ગઃ