યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.80

અશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇદમન્તઃ કલયતો ભોગાન્પ્રતિ વિવેકિનઃ ।
પુરઃસ્થિતાનપિ સદા સ્પૃહૈવાઙ્ગ ન જાયતે

ચક્ષુરાલોકનાયૈવ જીવસ્તુ સુખદુઃખયોઃ ।
ભારાયૈવ બલીવર્દો ભોક્તા દ્રવ્યસ્ય નાયકઃ

નયને રૂપનિર્મગ્ને ક્ષોભઃ ક ઇવ દેહિનઃ ।
ગર્દભે પલ્વલે મગ્ને કૈવ સેનાપતેઃ ક્ષતિઃ

રૂપકર્દમમેતન્માનયનાસ્વાદયાધમ ।
નશ્યત્યેતન્નિમેષેણ ભવન્તમપિ હિંસતિ

યેનૈવ સંખ્યા ક્રિયતે યેનૈવાઽસ્વાઽનુગમ્યતે ।
તદીયૈઃ કર્મભિઃ ક્ષિપ્રં પ્રાજ્ઞઃ ક્રૂરો નિબધ્યતે

ઉત્પન્નધ્વંસિ ચાપાતમાત્રહૃદ્યમસન્મયમ્ ।
રૂપમાશ્રય મા નેત્ર વિનાશાયાવિનાશિને

સાક્ષિવત્ત્વં સ્થિતં નેત્ર રૂપમાત્મનિ તિષ્ઠતિ ।
આલોકં કાલવશતસ્ત્વમેકં કિં પ્રતપ્યસે

સલિલસ્પન્દવદ્દૃષ્ટિઃ પિચ્છિકેવામ્બરોત્થિતા ।
સુજાતિબન્ધા સ્ફુરતિ તવ ચિત્ત કિમાગતમ્

કલ્પામ્ભસીવ શફરી ચિત્તે સ્ફુરણધર્મિણિ ।
સ્વયં સ્ફુરત્યહંકારસ્ત્વમયં પ્રોત્થિતઃ કુતઃ

આલોકરૂપયોર્નિત્યં જડયોઃ સ્ફુરતોર્મિથઃ ।
આધારાધેયયોશ્ચિત્તં વ્યર્થમાકુલતા તવ

રૂપાલોકમનસ્કારાઃ પરસ્પરમસઙ્ગિનઃ ।
સંપન્ના ઇવ લક્ષ્યન્તે વદનાદર્શબિમ્વવત્

અજ્ઞાનજન્તુના હ્યેતે શ્લિષ્ટા જાતા નિરન્તરાઃ ।
અજ્ઞાને જ્ઞાનગિલિતે પૃથક્તિષ્ઠન્ત્યસન્મયાઃ

મનઃકલ્પનયા હ્યેતે સુસંબદ્ધાઃ પરસ્પરમ્ ।
રૂપાલોકમનસ્કારા દારુણી જતુના યથા

સ્વમનોમનનં તન્તુર્મનોભ્યાસેન યત્નતઃ ।
વિચારાચ્છેદમાયાતિ ચ્છિન્નૈવાજ્ઞાનભાવના

અજ્ઞાનસંક્ષયાત્ક્ષીણે મનસીમે પુનર્મિથઃ ।
રૂપાલોકમનસ્કારાઃ સંઘટ્ટન્તે ન કેચન

સર્વેષાં ચિત્તમેવાન્તરિન્દ્રિયાણાં પ્રબોધકમ્ ।
તદેવ તસ્માદુચ્છેદ્યં પિશાચ ઇવ મન્દિરાત્

ચિત્ત વલ્ગસિ મિથ્યૈવ દૃષ્ટોઽન્તો ભવતો મયા ।
આદ્યન્તયોઃ સુતુચ્છં ત્વં વર્તમાને વિનશ્યસિ

મુધા પઞ્ચભિરાકારૈઃ કિમન્તઃ પરિવલ્ગસિ ।
યસ્ત્વાં સ્વમિતિ જાનાતિ તસ્યૈવ પરિવલ્ગસિ

ત્વદ્વલ્ગનં મે કુમનો ન મનાગપિ તુષ્ટયે ।
માયામનઃસ્પન્દ ઇવ વ્યર્થં વૃત્તિષુ દહ્યસે

તિષ્ઠ વા ગચ્છ વા ચિત્ત નાસિ મે ન ચ જીવસિ ।
પ્રકૃત્યાસિ મૃતં નિત્યં વિચારાત્સુમૃતં સ્મૃતમ્

નિસ્તત્ત્વં ત્વં જડં ભ્રાન્તં શઠં નિત્યમૃતાકૃતે ।
મૂઢ એવ ત્વયાજ્ઞેન બાધ્યો ન પ્રવિચારવાન્

વયમજ્ઞાતવન્તસ્ત્વાં મૌર્ખ્યેણાશુ મૃતં ભવત્ ।
મૃતમસ્માકમદ્યાસિ દીપાનાં તિમિરં યથા

શઠેન ભવતા દીર્ઘકાલં દેહગૃહં મમ ।
ઉપરુદ્ધમભૂત્સર્વ સાધુસંસર્ગવર્જિતમ્

જડે પ્રેતસમાકારે ગતે ત્વયિ મનઃશઠે ।
સર્વસજ્જનસંસેવ્યમિદં દેહગૃહં મમ

પૂર્વમેવાસિ નાસીસ્ત્વં સંપ્રત્યેવ શઠં જગત્ ।
ન ભવિષ્યસિ ચેદાનીં વેતાલ કિં ન લજ્જસે

સહ તૃષ્ણાપિશાચીભિઃ સહ કોપાદિગુહ્યકૈઃ ।
નિર્ગચ્છ ચિત્તવેતાલ શરીરસદનાન્મમ

દિષ્ટ્યા વિવેકમાત્રેણ નિર્ગતો દેહમન્દિરાત્ ।
પ્રમત્તશ્ચિત્તવેતાલઃ કુવૃકઃ કન્દરાદિવ

અહો નુ ચિત્રં સુમહજ્જડેન ક્ષણભઙ્ગિના ।
મનઃશઠેન સર્વોઽયં નીતો વિવશતાં જનઃ

કસ્તે પરાક્રમઃ કિં તે બલં કસ્તે સમાશ્રયઃ ।
યદિ વલ્ગસિ મામેકં જનાનાં બાધસે મૃતમ્

સર્વથૈવાસિ ન મયા દીનચિત્તક માર્યસે ।
મૃતમિત્યવબુદ્ધં ત્વમદ્ય કેવલમજ્ઞ હે

એતાવન્તમહં કાલં ત્વાં જ્ઞાત્વા જીવદાસ્થિતિ ।
શ્લિષ્ટઃ પ્રભૂતસઙ્ગાસુ ચિરં સંસૃતિરાત્રિષુ

ચિત્તં મૃતં હિ નાસ્તીદમિત્યદ્યાધિગતં મયા ।
તેન ત્વદાશાં સંત્યજ્ય તિષ્ઠામ્યાત્મનિ કેવલમ્

દિષ્ટ્યા ચિત્તં મૃતમિતિ જ્ઞાતમદ્ય મયા સ્વયમ્ ।
ન શઠેન સમં નેયં સમગ્રં જીવિતં નિજમ્

ઉત્સાર્ય દેહસદનાન્મનઃશઠમહં ક્ષણાત્ ।
અહં સ્વસ્થઃ સ્થિતોઽસ્મ્યન્તર્વેતાલપરિવર્જિતઃ

ચિત્તવેતાલલબ્ધેન ચિરં કાલં મયાત્મના ।
કૃતાવિકારાવિવિધાઃ સ્વયં સ્મૃત્વા હસામ્યહમ્

ચિરાન્નિપાતિતો દિષ્ટ્યા વિચારાસિપરાર્દિતઃ ।
હૃદ્ગેહાચ્ચિત્તવેતાલસ્તાલોત્તાલસમુન્નતિઃ

પ્રશાન્તે ચિત્તવેતાલે પવિત્રાં પદવીં ગતે ।
દિષ્ટ્યા શરીરનગરે સુખં તિષ્ઠામિ કેવલમ્

મૃતં મનો મૃતા ચિન્તા મૃતોઽહંકારરાક્ષસઃ ।
વિચારમન્ત્રેણ સમઃ સ્વસ્થસ્તિષ્ઠામિ કેવલમ્

કિં મનો મે મમાશા કા કો મેઽહંકારકો ભવેત્ ।
દિષ્ટ્યા વ્યર્થં કલત્રં મે નષ્ટમેતદશેષતઃ

એકસ્મૈ કૃતકૃત્યાય નિત્યાય વિમલાત્મને ।
નિર્વિકલ્પચિદાખ્યાય મહ્યમેવ નમો નમઃ

ન શોકોઽસ્તિ ન મોહોઽસ્તિ ન ચૈવાહમહં સ્વયમ્ ।
નચ નાહં નચાન્યોઽહં મહ્યમેવ નમો નમઃ

ન મમાશા ન કર્માણિ ન સંસારો ન કર્તૃતા ।
ન ભોક્તૃતા ન દેહો મે મહ્યમેવ નમો નમઃ

નાહમાત્મા ન વા કોઽન્યો નાહમસ્મિ ન ચેતરઃ ।
સર્વમેવાહમેતસ્મૈ મહ્યમેવ નમો નમઃ

અહમાદિરહં ધાતા ચિદહં ભુવનાન્યહમ્ ।
મમ નાસ્તિ વ્યવચ્છેદો મહ્યમેવ નમો નમઃ

નિર્વિકારાય નિત્યાય નિરંશાય મહાત્મને ।
સર્વસ્મૈ સર્વકાલાય મહ્યમેવ નમો નમઃ

નીરૂપાય નિરાખ્યાય પ્રકાશાય મહાત્મને ।
સ્વયમાત્મૈકસંસ્થાય મહ્યમેવ નમો નમઃ

સમાં સર્વગતાં સૂક્ષ્માં જગદેકપ્રકાશિનીમ્ ।
સત્તામુપગતોઽસ્મ્યન્તર્મહ્યમેવ નમો નમઃ

સાદ્ર્યબ્ધ્યુર્વી નદી સેયં નાહમેવાહમેવ વા ।
જગત્સર્વં પદાર્થાઢ્યં મહ્યમેવ નમો નમઃ

વ્યપગતમનનં સમાભિરામં
પ્રકટિતવિશ્વમવિશ્વમપ્યનન્તમ્ ।
સ્વયમજમજરં ગુણાદતીતં
વપુરહમચ્યુતમીશ્વરં નમામિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવ૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે દૃશ્યદર્શનસંબન્ધો નામાશીતિતમઃ સર્ગઃ