યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.77

સપ્તસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સમાસેન મુને ભૂયો દૃષ્ટતત્ત્વચમત્કૃતેઃ ।
કથયોદારવૃત્તાન્તં કસ્તે વચસિ તૃપ્યતિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જીવન્મુક્તસ્ય બહુધા કથિતં લક્ષણં મયા ।
ભૂયોઽપિ ત્વં મહાબાહો કથ્યમાનમિદં શ્રૃણુ

સુષુપ્તવદિદં નિત્યં પશ્યત્યપગતૈષણઃ ।
અસદ્રૂપમિવાસક્તં સર્વત્રાખિલમાત્મવાન્

કૈવલ્યમિવ સંપ્રાપ્તઃ પરિસુપ્તમના ઇવ ।
ઘૂર્ણમાન ઇવાનન્દી તિષ્ઠત્યધિગતાત્મદૃક્

નાદત્તમપ્યુપાદત્તે ગૃહીતમપિ પાણિના ।
અન્તર્મુખતયોદાત્તરૂપયા સમયા ધિયા

યન્ત્રપુત્રકસંચાર ઇતીમં જનતાક્રમમ્ ।
અન્તઃસંલીનયા દૃષ્ટ્યા પશ્યન્હસતિ શાન્તધીઃ

નાપેક્ષતે ભવિષ્યં ચ વર્તમાને ન તિષ્ઠતિ ।
ન સંસ્મરત્યતીતં ચ સર્વમેવ કરોતિ ચ

સુપ્તઃ પ્રબુદ્ધો ભવતિ પ્રબુદ્ધોઽપિ ચ સુપ્તવાન્ ।
સર્વં કર્મ કરોત્યન્તર્ન કરોતિ ચ કિંચન

અન્તઃસર્વપરિત્યાગી નિત્યમન્તરનેષણઃ ।
કુર્વન્નપિ બહિઃ કાર્યં સમમેવાવતિષ્ઠતે

બહિઃ પ્રકૃતસર્વેહો યથાપ્રાપ્તક્રિયોન્મુખઃ ।
સ્વકર્મક્રમસંપ્રાપ્તબન્ધુકાર્યાનુવૃત્તિમાન્

સમગ્રસુખભોગાત્મા સર્વાશાસ્વિવ સંસ્થિતઃ ।
કરોત્યખિલકર્માણિ ત્યક્તકર્તૃત્વવિભ્રમઃ

ઉદાસીનવદાસીનઃ પ્રકૃતઃ ક્રમકર્મસુ ।
નાભિવાઞ્છતિ ન દ્વેષ્ટિ ન શોચતિ ન હૃષ્યતિ

અનુબન્ધપરે જન્તાવસંસક્તેન ચેતસા ।
ભક્તે ભક્તસમાચારઃ શઠે શઠ ઇવ સ્થિતઃ

બાલો બાલેષુ વૃદ્ધેષુ વૃદ્ધો ધીરેષુ ધૈર્યવાન્ ।
યુવા યૌવનવૃત્તેષુ દુઃખિતેષ્વનુ દુઃખિતઃ

પ્રવૃત્તવાક્પુણ્યકથો દૈન્યાદ્વ્યપગતાશયઃ ।
ધીરધીરુદિતાનન્દઃ પેશલઃ પુણ્યકીર્તનઃ

પ્રાજ્ઞઃ પ્રસન્નમધુરઃ પૂર્ણઃ સ્વપ્રતિભોદયે ।
નિરસ્તખેદદૌર્ગત્યઃ સર્વસ્મિન્સ્નિગ્ધબાન્ધવઃ

ઉદારચરિતાકારઃ સમઃ સૌમ્યસુખોદધિઃ ।
સુસ્નિગ્ધઃ શીતલસ્પર્શઃ પૂર્ણચન્દ્ર ઇવોદિતઃ

ન તસ્ય સુકૃતેનાર્થો ન ભોગૈર્ન ચ કર્મભિઃ ।
ન દુષ્કૃતૈર્ન ભોગાનાં સંત્યાગેન ન બન્ધુભિઃ

ન કાર્યકારણારમ્ભૈર્ન નિષ્કૃતતયા તથા ।
ન બન્ધેન ન મોક્ષેણ ન પાતાલેન નો દિવા

યથાવસ્તુ યથાદૃષ્ટં જગદેકમયાત્મકમ્ ।
તદા બન્ધવિમોક્ષાણાં ન ક્વચિત્કૃપણં મનઃ

સમ્યગ્જ્ઞાનાગ્નિના યસ્ય દગ્ધાઃ સંદેહજાલિકાઃ ।
નિઃશઙ્કમલમુડ્ડીનસ્તસ્ય ચિત્તવિહઙ્ગમઃ

યસ્ય ભ્રાન્તિવિનિર્મુક્તં મનઃ સમરસં સ્થિતમ્ ।
નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ વ્યોમવત્સર્વદૃષ્ટિષુ

મંજૂષાયાં નિષણ્ણસ્ય યથા બાલસ્ય ચેષ્ટતે ।
અઙ્ગાવલ્યનુસંધાનવર્જિતં યસ્ય વૈ તથા

ઘૂર્ણન્ક્ષીવ ઇવાનન્દી મન્દીભૂતપુનર્ભવઃ ।
અનુપાદેયબુદ્ધ્યા તુ ન સ્મરત્યકૃતં કૃતમ્

સર્વ સર્વપ્રકારેણ ગૃહ્ણાતિ ચ જહાતિ ચ ।
અનુપાદેયસર્વાર્થો બાલવચ્ચ વિચેષ્ટતે

સ તિષ્ઠન્નપિ કાર્યેષુ દેશકાલક્રિયાક્રમૈઃ ।
ન કાર્યસુખદુઃખાભ્યાં મનાગપિ હિ ગૃહ્યતે

બહિઃ પ્રકૃતસર્વાર્થોઽપ્યન્તઃ પુનરનીહયા ।
ન સત્તાં યોજયત્યર્થે ન ફલાન્યનુધાવતિ

નોપેક્ષતે દુઃખદશાં ન સુખાશામપેક્ષતે ।
કાર્યોદયે નૈતિ મુદં કાર્યનાશે ન ખિદ્યતે

અપિ શીતરુચાવર્કે સુતપ્તેઽપીન્દુમણ્ડલે ।
અપ્યધઃ પ્રસરત્યગ્નૌ વિસ્મયોઽસ્ય ન જાયતે

ચિદાત્મન ઇમા ઇત્થં પ્રસ્ફુરન્તીહ શક્તયઃ ।
ઇત્યસ્યાશ્ચર્યજાલેષુ નાભ્યુદેતિ કુતૂહલમ્

ન દયાદૈન્યમાદત્તે ન ક્રૌર્યમનુધાવતિ ।
ન લજ્જામનુસંધત્તે નાલજ્જત્વં ચ ગચ્છતિ

ન કદાચન દીનાત્મા નોદ્ધતાત્મા કદાચન ।
ન પ્રમત્તો ન ખિન્નાત્મા નોદ્વિગ્નો ન ચ હર્ષવાન્

નાસ્ય ચેતસિ સુસ્ફારે શરદમ્બરનિર્મલે ।
કોપાદયઃ પ્રજાયન્તે નભસીવ નવાઙ્કુરાઃ

અનારતપતજ્જાતભૂતાયાં જગતઃ સ્થિતૌ ।
ક્વ કથં કિલ કાસૌ સ્યાત્સુખિતાઽસુખિતાથવા

ફેનાજવં જવીભાવે જલે ભૂતક્રમે તથા ।
ક્વ કિલેદં કુતઃ કોઽતઃ પ્રસઙ્ગઃ સુખદુઃખયોઃ

ભાવાભાવૈરપર્યન્તૈરજસ્રં જન્તુસંભવૈઃ ।
ન વિશીર્યન્તિ નોદ્યન્તિ દૃષ્ટિસૃષ્ટિક્ષમા નરાઃ

નિમેષં પ્રતિ યામિન્યાં યથાન્યાઃ સ્વપ્નદૃષ્ટયઃ ।
ક્ષણોત્પત્તિવિનાશિન્યસ્તથૈતા લોકદૃષ્ટયઃ

અનારતસમુત્પત્તાવનારતવિનાશિનિ ।
કઃ ક્રમો દગ્ધસંસારે કારુણ્યાનન્દયોરિહ

શુભાભાવાત્સુખાભાવે સ્થિતિં યાતે વિલક્ષણાઃ ।
કીદૃશ્યઃ કથમાયાતાઃ ક્વ વા તા દુઃખસંવિદઃ

સુખસંવેદનાન્તોત્થા સ્વબીજં વિતનોતિ યા ।
શાન્તા દુઃખદશા સેયં કથમન્તર્હિતે સુખે

ક્ષીણાભ્યાં સુખદુઃખાભ્યાં હેયોપાદેયયોઃ ક્ષયે ।
ઈપ્સિતાનીપ્સિતે ક્વ સ્તો ગલિતેઽથ શુભાશુભે

રમ્યારમ્યદૃશોર્નાશાદ્યાતે ભોગાભિવાઞ્છને ।
નૈરાશ્યે સંતતં પ્રૌઢે હિમવદ્વિગલેન્મનઃ

આમૂલાન્મનસિ ક્ષીણે સંકલ્પસ્ય કથા ચ કા ।
તિલેષ્વિવાતિદગ્ધેષુ તૈલસ્ય કલના કુતઃ

ભાવેષ્વભાવઘનભાવનયા મહાત્મા
નિર્મુક્તસંકલનમમ્બરવત્સ્થિતેષુ ।
ચિત્તં પ્રતિ સ્વમુદિતો વિતતૈકરૂપી
જ્ઞસ્તિષ્ઠતિ સ્વપિતિ જીવતિ નિત્યતૃપ્તઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે જીવન્મુક્તસ્વરૂપવર્ણનં નામ સપ્તસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ