યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.72

દ્વિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દેહે જાતે ન જાતોઽસિ દેહે નષ્ટે ન નશ્યસિ ।
ત્વમાત્મન્યકલઙ્કાત્મા દેહસ્તવ ન કશ્ચન

યઃ કુણ્ડબદરન્યાયો યા ઘટાકાશસંસ્થિતિઃ ।
તત્રૈકસ્મિન્ક્ષતે ક્ષીણે દ્વે ઇતિ વ્યર્થકલ્પના

વિનાશિનિ વિનષ્ટેઽસ્મિન્દેહે સ્વાં સ્થિતિમાગતે ।
વિનશ્યામીતિ યઃ ખેદી તં ધિગસ્ત્વન્ધચેતસમ્

યાદૃશો રશ્મિરથયોઃ સ્નેહોદ્વેગવિવર્જિતઃ ।
સંબન્ધસ્તાદૃશો દેહચિત્તેન્દ્રિયમુખૈશ્ચિતેઃ

ગતેતરેતરાપેક્ષઃ સરઃપઙ્કામલામ્ભસામ્ ।
યથા રાઘવ સંબન્ધસ્તથા દેહેન્દ્રિયાત્મનામ્

યાદૃશોઽધ્વા ગતાધ્વાનાં નિરાસ્થાપરિદેવનઃ ।
સંયોગો વિપ્રયોગશ્ચ તાદૃશો દેહદેહિનોઃ

યથા કલ્પિતવેતાલવિકારભયભીતયઃ ।
મિથ્યૈવ કલ્પિતા એતે તથા સ્નેહસુખાદયઃ

ભૂતપઞ્ચકસંપિણ્ડાદ્રચિતા જનતાઃ પૃથક્ ।
એકસ્માદેવ વિટપાદ્વિચિત્રા ઇવ પુત્રિકાઃ

કાષ્ઠેતરત્કાષ્ઠભારે કિંચિદન્યન્ન દૃશ્યતે ।
ભૂતપિણ્ડેતરદ્દેહે કિંચિદન્યન્ન દૃશ્યતે

ભૂતપઞ્ચકવિક્ષોભનાશોત્પાદેષુ હે જનાઃ ।
હર્ષામર્ષવિષાદાનાં કિં ભવન્તો વશં ગતાઃ

કો નામાતિશયઃ પુંસાં સ્ત્રીનામ્ન્યપરનામ્નિ ચ ।
પેલવે ભૂતસંઘાતે પ્રોદ્ભૂતજનપાતવત્

સંનિવેશાંશવૈચિત્ર્યમજ્ઞાનામેવ તુષ્ટયે ।
તજ્જ્ઞાનાં તુ યથાભૂતભૂતપઞ્ચકદર્શનમ્

મિથઃ શિલાપુત્રકયોર્યથૈકોપલપુત્રયોઃ ।
શ્લિષ્ટયોરપિ નો રાગસ્તથા ચિત્તશરીરયોઃ

મૃત્પુંસાં યાદૃશોઽન્યોન્યમાશયઃ સંગમે ભવેત્ ।
બુદ્ધીન્દ્રિયાત્મમનસાં સંગમે તાદૃશોઽસ્તુ તે

નાન્યોન્યસ્નેહસંબન્ધભાજનં શૈલપુત્રકાઃ ।
દેહેન્દ્રિયાત્મપ્રાણાશ્ચ કસ્યાત્ર પરિદેવના

ઇતશ્ચેતશ્ચ જાતાનિ યથા સંશ્લેષયન્ત્યલમ્ ।
તરઙ્ગાસ્તૃણજાલાનિ તથા ભૂતાનિ દેહદૃક્

સંયુજ્યન્તે વિયુજ્યન્તે તૃણાન્યબ્ધિજલે યથા ।
મુક્તાન્તઃકલનં દેહે ભૂતાન્યાત્મનિ વૈ તથા

આત્મા ચિત્તતયા દેહભૂતાન્યાશ્લેષયન્સ્થિતઃ ।
તૃણાન્યાવૃત્તવૃત્તાન્તકલનોત્સિક્તમબ્ધિવત્

પ્રબોધાચ્ચેત્યતાં ત્યક્ત્વા વ્રજત્યાત્માત્મતાં સ્વયમ્ ।
સ્વસ્પન્દવશતો વારિ ત્યક્ત્વાચ્છત્વમિવાચ્છતાં

તતો વિશ્લિષ્ટભૂતૌઘો દેહં સંપ્રતિ પશ્યતિ ।
વાયુસ્કન્ધગતો જન્તુર્વસુધામણ્ડલં યથા

પૃથગ્ભૂતગણં દૃષ્ટ્વા દેહાતીતો ભવત્યજઃ ।
પરં પ્રકાશમાયાતિ સૂર્યકાન્તિરિવાહનિ

જાનાત્યથાત્મનાત્માનં માનમેયામયોજ્ઝિતમ્ ।
મુક્તક્ષીબતયેવાન્તઃ સ્વાં સંવિદમનુસ્મરન્

આત્મૈવ સ્પન્દતે વિશ્વં વસ્તુજાતૈરિવોદિતમ્ ।
તરઙ્ગકણકલ્લોલૈરનન્તામ્બ્વમ્બુધાવિવ

એવંપ્રાયમહાબોધા વીતરાગા ગતૈનસઃ ।
જીવન્મુક્તાશ્ચરન્તીહ મહાસત્ત્વપદં ગતાઃ

યથા ચરન્તિ વિવિધૈર્મણિરત્નૈર્મહોર્મયઃ ।
નિરસ્તવાસનાશ્ચિત્તવ્યવહારૈસ્તથોત્તમાઃ

ન કૂલકાષ્ઠૈર્જલધિર્ન રજોભિર્નભસ્તલમ્ ।
ન મ્લાયતિ નિજૈર્લોકવ્યવહારૈરિહાત્મવાન્

ગતૈરભ્યાગતૈઃ સ્વચ્છૈશ્ચપલૈર્મલિનૈર્જડૈઃ ।
ન રાગો નામ્બુધેર્દ્વેષો ભોગૈશ્ચાધિગતાત્મનઃ

યન્મનોમનનં કિંચિત્સમગ્રં જગતિ સ્થિતમ્ ।
તચ્ચેત્યોન્મુખચિત્તત્ત્વવિલાસોલ્લસનં વિદુઃ

યદહં યચ્ચ ભૂતાદિ કાલત્રિતયભાવિ યત્ ।
દૃશ્યદર્શનસંબન્ધવિસ્તારૈસ્તદ્વિજૃમ્ભતે

યદૃશ્યં તદસત્સદ્વા દૃષ્ટિમેકામુપાશ્રિતમ્ ।
અન્યત્ત્વલેપકં તસ્માદ્ધર્ષશોકદૃશૌ કુતઃ

અસત્યમેવાસત્યં હિ સત્યં સત્યં સદેવ હિ ।
સત્યાસત્યમસદ્વિદ્ધિ તદર્થં કિં નુ મુહ્યસિ

અસમ્યગ્દર્શનં ત્યક્ત્વા સમ્યક્પશ્ય સુલોચન ।
ન ક્વચિન્મુહ્યતિ પ્રૌઢઃ સમ્યગ્દર્શનવાનિહ

દૃશ્યદર્શનસંબન્ધવિસ્તારૈસ્તદ્વિજૃમ્ભતે ।
દૃશ્યદર્શનસંબન્ધે યત્સુખં પારમાત્મિકમ્

અનુભૂતિમયં તસ્માત્સારં બ્રહ્મેતિ કથ્યતે ।
દૃશ્યદર્શનસંબન્ધે સુખસંવિદનુત્તમા

દદાત્યજ્ઞાય સંસારં જ્ઞાય મોક્ષં સદોદયમ્ ।
દૃશ્યદર્શનસંબન્ધસુખમાત્મવપુર્વિદુઃ

તદૃશ્યવલિતં બન્ધસ્તન્મુક્તં મુક્તિરુચ્યતે ।
દૃશ્યદર્શનસંબન્ધસુખસંવિદનામયા

ક્ષયાતિશયમુક્તા ચેત્તન્મુક્તિઃ સોચ્યતે બુધૈઃ ।
દૃશ્યદર્શનસંબન્ધે યાનુભૂતિઃ સ્વગોચરા

દૃશ્યદર્શનનિર્મુક્તા તામાલમ્બ્ય ભવાભવઃ ।
સૌષુપ્તી દૃષ્ટિરેષા હિ યાત્યેવં સંપ્રકાશતે

એવં ચ યાતિ તુર્યત્વમેવં મુક્તિરિતિ સ્મૃતા ।
દૃશ્યદર્શનમુક્તાયાં યુક્તાયાં પરયા ધિયા

દૃશ્યદર્શનસંબન્ધસંવિદસ્યાં તુ રાઘવ ।
નાત્મા સ્થૂલો ન ચૈવાણુર્ન પ્રત્યક્ષો ન ચેતરઃ

ન ચેતનો ન ચ જડો ન ચૈવાસન્ન સન્મયઃ ।
નાહં નાન્યો ન ચૈવૈકો નાનેકો નાપ્યનેકવાન્

નાભ્યાશસ્થો ન દૂરસ્થો નૈવાસ્તિ ન ચ નાસ્તિ ચ ।
ન પ્રાપ્યો નાતિ ચાપ્રાપ્યો ન વા સર્વો ન સર્વગઃ

ન પદાર્થો નાપદાર્થો ન પઞ્ચાત્મા ન પઞ્ચ ચ ।
યદિદં દૃશ્યતાં પ્રાપ્તં મનઃષષ્ઠેન્દ્રિયાસ્પદમ્

તદતીતં પદં યત્સ્યાત્તન્ન કિંચિદિવેહ તત્ ।
યથાભૂતમિદં સમ્યગ્જ્ઞસ્ય સંપશ્યતો જગત્

સર્વમાત્મમયં વિશ્વં નાસ્ત્યનાત્મમયં ક્વચિત્ ।
કાઠિન્યદ્રવણસ્પન્દખાવકાશાવલોકનૈઃ

આત્મૈવ સર્વં સર્વેષુ ભૂવાર્યનિલખાગ્નિષુ ।
સત્તૈવાસ્તિ ન વસ્તૂનાં યા યા રામ ચિતા વિના ।
વ્યતિરિક્તં તતોઽસ્મીતિ વિદ્ધિપ્રોન્મત્તજલ્પિતમ્

એકો જગન્તિ સકલાનિ સમસ્તકાલ-
કલ્પક્રમાન્તરગતાનિ ગતાગતાનિ ।
આત્મૈવ નેતરકલાકલનાસ્તિ કાચિ-
દિત્થંમતિર્ભવ તયાતિગતો મહાત્મન્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવદૂતોક્તે મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે મોક્ષસ્વરૂપોપદેશો નામ દ્વિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ