યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.70

સપ્તતિતમઃ સર્ગ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસંસઙ્ગસુખાભ્યાસસંસ્થિતૈર્વિતતાત્મભિઃ ।
વ્યવહારિભિરપ્યન્તર્વીતશોકભયૈઃ સ્થિતમ્

પ્રક્ષુબ્ધાક્ષુબ્ધદેહસ્યાવિસંવાદેન સંવિદઃ ।
અન્તઃપૂર્ણસ્ય વદને શ્રીરિન્દોરિવ લક્ષ્યતે

ચેત્યહીનં ચિદાલમ્બં મનો યસ્ય ગતજ્વરમ્ ।
તેનામ્બુ કતકેનેવ જનતા સંપ્રસીદતિ

નિત્યમાત્મદૃશા લીનો જ્ઞઃ સ્વસ્થશ્ચઞ્ચલોઽપિ સન્ ।
ક્ષુબ્ધો દૃશ્યત એવાસૌ પ્રતિબિમ્બાર્કવન્મુધા

આત્મારામા મહાત્માનઃ પ્રબુદ્ધાઃ પરમોદયાઃ ।
બહિઃ પિચ્છાગ્રતરલા અન્તર્મેરુરિવાચલાઃ

ચિત્તમાત્મત્વમાયાતં સુખદુઃખાનુરઞ્જનમ્ ।
નોપૈતિ રઙ્ગસંયુક્તો મસૃણઃ સ્ફટિકો યથા

સંસારદૃષ્ટિરુદિતં જ્ઞાતલોકપરાવરમ્ ।
ન રઞ્જયતિ સચ્ચિત્તં જલલેખા યથામ્બુજમ્

આત્મધ્યાનમયોઽધ્યાને પ્રબોધં પરમાત્મનઃ ।
કલનામલનિર્મુક્તઃ સ્વસક્ત ઇતિ કથ્યતે

આત્મારામતયા જીવો યાત્યસંસઙ્ગતામિહ ।
આત્મજ્ઞાનેન સંસઙ્ગસ્તનુતામેતિ નાન્યથા

જાગ્રત્યેવ સુષુપ્તસ્થો જીવો ભવતિ રાઘવ ।
અસ્યાં દૃશિ ગતોઽદ્વન્દ્વો નિત્યાનસ્તમયોદયઃ

અત્ર પ્રૌઢિમુપાયાતઃ સૂર્યતામેતિ પાવનીમ્ ।
પરિણામવશાદિન્દુરમાવાસ્યાર્કતામિવ

ચિત્તે ચિત્તદશાહીને યા સ્થિતિઃ ક્ષીણચેતસામ્ ।
સોચ્યતે શાન્તકલના જાગ્રત્યેવ સુષુપ્તતા

તાં સુષુપ્તદશામેત્ય જીવન્વ્યવહરન્નરઃ ।
સુખદુઃખવરત્રાભિર્ન કદાચન કૃષ્યતે

જાગ્રત્યેવ સુષુપ્તસ્થો યઃ કરોતિ જગત્ક્રિયામ્ ।
તં યન્ત્રપુત્રકમિવ નાયાતિ સુખદુઃખદૃક્

ચિત્તસ્ય બાધિકા શક્તિર્ભાવાભાવોપતાપદા ।
આત્મતામાગતે ચિત્તે તસ્ય કિં બાધતે કથમ્

સુષુપ્તબુદ્ધિઃ કર્માણિ પૂર્વમેવાવહેલયા ।
કુર્વન્ન બધ્યતે જીવો જીવન્મુક્તતયા સ્થિતઃ

સૌષુપ્તીં વૃત્તિમાશ્રિત્ય કુરુ મા કુરુ વાનઘ ।
કર્મ પ્રકૃતિજં પાકવશાદુપગતં સ્થિતમ્

નાદાનં ન પરિત્યાગઃ કર્મણોઽજ્ઞાય રોચતે ।
તિષ્ઠન્ત્યવગતાત્માનો યથાપ્રાપ્તાનુવર્તિનઃ

કુર્વન્નપિ ન કર્તાસિ સુષુપ્ત્યૈકસ્થયા ધિયા ।
અકર્તાપિ ચ કર્તાસિ યથેચ્છસિ તથા કુરુ

યથા ન કિંચિત્કલયન્મઞ્ચકે સ્પન્દતે શિશુઃ ।
તથા ફલાન્યકલયન્કુરુ કર્માણિ રાઘવ

અચેત્યચિત્પદસ્વસ્થો જાગ્રત્યપિ સુષુપ્તધીઃ ।
યદ્યત્કરોતિ લબ્ધાત્મા તસ્મિંસ્તસ્ય ન કર્તૃતા

દશામાસાદ્ય સૌષુપ્તીં સ્વચિત્તે ચ વિવાસનઃ ।
અન્તઃ શીતલતામેતિ જ્ઞો રસેન યથા શશી

સુષુપ્તસ્થો મહાતેજાઃ પૂર્ણઃ પૂર્ણેન્દુબિમ્બવત્ ।
સમઃ સર્વાસ્વવસ્થાસુ ભવત્યદ્રિર્યથર્તુષુ

સુષુપ્તસંસ્થો ધીરાત્મા બહિરાયાતિ લોલતામ્ ।
ક્રિયાસુ નો ભવત્કમ્પઃ પ્રસ્પન્દિત ઇવાચલઃ

સુષુપ્તાવસ્થિતો ભૂત્વા દેહં વિગતકલ્મષઃ ।
પાતયાશ્વથ વા દીર્ઘં કાલં ધારય શૈલવત્

એષૈવ રામ સૌષુપ્તી સ્થિતિરભ્યાસયોગતઃ ।
પ્રૌઢા સતી તુર્યમિતિ કથિતા તત્ત્વકોવિદૈઃ

આનન્દમય એવાન્તઃ પ્રક્ષીણસકલામયઃ ।
અત્યન્તાસ્તં ગતમના ભવતિ જ્ઞો મહોદયઃ

તત્રસ્થો જ્ઞઃ પ્રમુદિતઃ પરમાનન્દઘૂર્ણિતઃ ।
લીલામિવેમાં રચનાં સદા સમનુપશ્યતિ

વીતશોકભયાયાસો ગતસંસારસંભ્રમઃ ।
તુર્યાવસ્થામુપારૂઢો ભૂયઃ પતતિ નાત્મવાન્

પ્રાપ્ય સ્વાં પદવીં પુણ્યાં યથેદં ભ્રમિતં જગત્ ।
શૈલસંસ્થ ઇવાધઃસ્થં હસન્પશ્યતિ ધીરધીઃ

અસ્યાં તુ તુર્યાવસ્થાયાં સ્થિતિં પ્રાપ્યાવિનાશિનીમ્ ।
આનન્દૈકાન્તલીનત્વાદનાનન્દપદં ગતઃ

અનાનન્દમહાનન્દકલાતીતસ્તતોઽપિ હિ ।
મુક્ત ઇત્યુચ્યતે યોગી તુર્યાતીતં પદં ગતઃ

પરિગલિતસમસ્તજન્મપાશઃ
સકલવિલીનતમોમયાભિમાનઃ ।
પરમરસમયીં પ્રયાતિ સત્તાં
જલગતસૈન્ધવખણ્ડવન્મહાત્મા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે અસંસઙ્ગવિકલ્પોપદેશો નામ સપ્તતિતમઃ સર્ગઃ