યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.62

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથૈવંપ્રાયયા તત્ર વિશ્રમ્ભકથયા ચિરમ્ ।
પ્રાક્તનસ્નેહગર્ભિણ્યા સ્થિત્વોવાચાયુધાભિધઃ

પરિઘ ઉવાચ ।
યદ્યત્સંસારજાલેઽસ્મિન્ક્રિયતે કર્મ ભૂમિપ ।
તત્સમાહિતચિત્તસ્ય સુખાયાન્યસ્ય નાનઘ

કચ્ચિત્સંકલ્પરહિતં પરં વિશ્રમણાસ્પદમ્ ।
પરમોપશમં શ્રેયઃ સમાધિમનુતિષ્ઠસિ

સુરઘુરુવાચ ।
એતન્મે બ્રૂહિ ભગવન્સર્વસંકલ્પવર્જિતમ્ ।
પરમોપશમં શ્રેયઃ સમાધિર્હિ કિમુચ્યતે

યો જ્ઞો મહાત્મન્સતતં તિષ્ઠન્ત્યવહરંશ્ચ વા ।
અસમાહિતચિત્તોઽસૌ કદા ભવતિ કઃ કિલ

નિત્યં પ્રબુદ્ધચિત્તાસ્તુ કુર્વન્તોઽપિ જગત્ક્રિયાઃ ।
આત્મૈકતત્ત્વસંનિષ્ઠાઃ સદૈવ સુસમાધયઃ

બદ્ધપદ્માસનસ્યાપિ કૃતબ્રહ્માઞ્જલેરપિ ।
અવિશ્રાન્તસ્વભાવસ્ય કઃ સમાધિઃ કથં ચ વા

તત્ત્વાવબોધો ભગવન્સર્વાશાતૃણપાવકઃ ।
પ્રોક્તઃ સમાધિશબ્દેન નતુ તૂષ્ણીમવસ્થિતિઃ

સમાહિતા નિત્યતૃપ્તા યથાભૂતાર્થદર્શિની ।
સાધો સમાધિશબ્દેન પરા પ્રજ્ઞોચ્યતે બુધૈઃ

અક્ષુબ્ધા નિરહંકારા દ્વન્દ્વેષ્વનનુપાતિની । ઽ
પ્રોક્તા સમાધિશબ્દેન મેરોઃ સ્થિરતરાકૃતિઃ

નિશ્ચિન્તાધિગતાભીષ્ટા હેયોપાદેયવર્જિતા ।
પ્રોક્તા સમાધિશબ્દેન પરિપૂર્ણા મનોગતિઃ

યતઃપ્રભૃતિ બોધેન યુક્તમાત્યન્તિકં મનઃ ।
તદારભ્ય સમાધાનમવ્યુચ્છિન્નં મહાત્મનઃ

નહિ પ્રબુદ્ધમનસો ભૂત્વા વિચ્છિદ્યતે પુનઃ ।
સમાધિર્દૂરમાકૃષ્ટો બિસતન્તુઃ શિશોરિવ

સમગ્રં દિનમાલોકાદ્વિરમત્યક્ષયો યથા ।
આજીવિતાન્તં નો પ્રજ્ઞા તથા તત્ત્વાવલોકનાત્

અજસ્રમમ્બુવહનાદ્યથા નદ્યા ન રુદ્ધ્યતે ।
તથા વિજ્ઞાનદૃગ્બોધાત્ક્ષણમાત્રં ન રુદ્ધ્યતે

ન વિસ્મરત્યવિરતં યથા કાલઃ કલાગતિમ્ ।
ન વિસ્મરત્યવિરતં સ્વાત્માનં પ્રાજ્ઞધીસ્તથા

ન વિસ્મરતિ સર્વત્ર યથા સતતગો ગતિમ્ ।
ન વિસ્મરતિ નિશ્ચેયં ચિન્માત્રં પ્રાજ્ઞ ધીસ્તથા

ગતિં કાલકલા યદ્વચ્ચિન્વાના સમવસ્થિતા ।
ચિચ્ચિતિશ્ચેત્યરહિતા ચિન્વાના ગતયસ્તથા

યથા સત્તાવિહીનાત્મા પદાર્થો નોપલભ્યતે ।
તથાત્મજ્ઞાનહીનાત્મા કાલો જ્ઞસ્ય ન લભ્યતે

ન સંભવતિ સંસારે ગુણહીનો ગુણી યથા ।
ન સંભવત્યાત્મસંવિદ્વર્જિતો હ્યાત્મવાંસ્તથા

સર્વદૈવાસ્મિ સંબુદ્ધઃ સર્વદૈવાસ્મિ નિર્મલઃ ।
સર્વદૈવાસ્મિ શાન્તાત્મા સર્વદાસ્મિ સમાહિતઃ

ભેદઃ કેન સમાધેર્મે જન્યતે કથમેવ વા ।
આત્મનોઽવ્યતિરેકેણ નિત્યમેવ સદાત્મતા

તસ્માત્કદાચિદપિ મે નાસમાધિમયં મનઃ ।
ન વા સમાહિતં નિત્યમાત્મતત્ત્વૈકસંભવાત્

સર્વગઃ સર્વદૈવાત્મા સર્વમેવ ચ સર્વથા ।
અસમાધિર્હિ કોઽસૌ સ્યાત્સમાધિરપિ કઃ સ્મૃતઃ

નિત્યં સમાહિતધિયઃ સુસમા મહાન્તસ્તિષ્ઠન્તિ કાર્યપરિણામવિભાગમુક્તાઃ ।
તેનાસમાહિતસમાહિતભેદભઙ્ગ્યા નિત્યોદિતઃ ક્વ નુ સ ઉત્તમવાક્પ્રપઞ્ચઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે સમાધિનિશ્ચયો નામ દ્વિષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ