યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.61

એકષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવમુત્પલપત્રાક્ષ રાઘવાઘવિપર્યયે ।
પદમાસાદયાદ્વન્દ્વં વિશોકો ભવ ભૂતયે

એતાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય ન મનઃ પરિતપ્યતે ।
ઘોરે તમસિ નિર્મગ્નં લબ્ધદીપં શિશુર્યથા

વિવેકાવસ્થયા ચેતસ્તથૈવાયાતિ નિર્વૃતિમ્ ।
પતચ્છ્વભ્રે દૃઢતૃણપ્રચયાલમ્બનાદિવ

અથૈતાં પાવનીં દૃષ્ટિં ભાવયિત્વાપ્યુદાહરન્ ।
નિત્યમેકસમાધાનો ભવ ભૂષિતભૂતલઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કથમેકસમાધાનં કીદૃશં વા મુનીશ્વર ।
વાતાહતમયૂરાઙ્ગરુહલોલં મનો ભવેત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શ્રૃણુ તસ્યૈવ સુરઘોઃ પ્રબુદ્ધસ્ય સતસ્તદા ।
પર્ણાદસ્ય ચ રાજર્ષેઃ સંવાદમિમમદ્ભુતમ્

રાઘવૈકસમાધાનબોધિતાયોજિતાત્મનોઃ ।
પરસ્પરં સમાલાપમિમં પ્રકથયામિ તે

બભૂવ પારસીકાનાં પાર્થિવઃ પરવીરહા ।
પરિઘો નામ વિખ્યાતઃ પરિઘઃ સ્યન્દને યથા

સ બભૂવ પરં મિત્રં સુરઘો રઘુનન્દન ।
નન્દનોદ્યાનસંસ્થસ્ય મદનસ્યેવ માધવઃ

કદાચિત્પરિઘસ્યાભૂદવર્ષં મણ્ડલે મહત્ ।
કલ્પાન્ત ઇવ સંસારે પ્રજાદુષ્કૃતદોષજમ્

વિનેશુર્જનતાસ્તત્ર બહ્વયઃ ક્ષુત્ક્ષામજીવિતાઃ ।
જ્વલિતે વિપિને વહ્નૌ યથા ભૂતપરમ્પરાઃ

તદ્દુઃખં પરિઘો દૃષ્ટ્વા વિષાદમતુલં યયૌ ।
તત્યાજાશ્વખિલં રાજ્યં દગ્ધં ગ્રામમિવાધ્વગઃ

પ્રજાનાશપ્રતીકારેષ્વસમર્થો વિરાગવાન્ ।
જગામ વિપિને કર્તું તપોઽજિનમુનીન્દ્રવત્

પૌરાણામપરિજ્ઞાતે કસ્મિંશ્ચિદ્દૂરકાનને ।
સમુવાસ વિરક્તાત્મા લોકાન્તર ઇવાપરે

તપશ્ચરઞ્છાન્તમતિર્દાન્તઃ કન્દરમન્દિરે ।
સ્વયં શીર્ણાનિ શુષ્કાણિ તત્ર પર્ણાન્યભક્ષયત્

ચિરં હુતાશવચ્છુષ્કપર્ણાન્યેવાથ ભક્ષયન્ ।
પર્ણાદ ઇતિ નામાસૌ પ્રાપ મધ્યે તપસ્વિનામ્

તતઃપ્રભૃતિ પર્ણાદનામા રાજર્ષિસત્તમઃ ।
જમ્બૂદ્વીપે બભૂવાસૌ વિખ્યાતો મુનિસદ્મસુ

તતો વર્ષસહસ્રેણ તપસા દારુણાત્મના ।
પ્રાપદભ્યાસવશતો જ્ઞાનમાત્મપ્રસાદજમ્

બભૂવ વિગતદ્વન્દ્વો નિરાશઃ શાન્તમાનસઃ ।
નીરાગો નિરનુક્રોશો જીવન્મુક્તઃ પ્રબુદ્ધધીઃ

વિજહાર યથાકામં ત્રિલોકીમઠિકામિમામ્ ।
સિદ્ધસાધ્યૈઃ સમં સાધો સહંસાલિરિવાજ્જિનીમ્

એકદા તસ્ય સદનં હેમચૂડમહીપતેઃ ।
પ્રાપ રત્નવિનિર્માણં મેરોઃ શ્રૃઙ્ગમિવાપરમ્

તે તત્ર પ્રાક્તને મિત્રે પૂજામકુરુતાં મિથઃ ।
પૂર્ણૌ વિજ્ઞાતવિજ્ઞેયૌ મૌર્ખ્યગર્ભાદ્વિનિર્ગતૌ

અહો નુ બત કલ્યાણૈઃ ફલિતં મમ પાવનૈઃ ।
સંપ્રાપ્તવાનહં યત્ત્વામિત્યન્યોન્યમથોચતુઃ

આલિઙ્ગિતશરીરૌ તાવન્યોન્યાનન્દિતાકૃતી ।
એકાસને વિવિશતુશ્ચન્દ્રાર્કાવિવ ભૂધરે

પરિઘ ઉવાચ ।
પરમાનન્દમાયાતં ચેતસ્ત્વદ્દર્શનેન મે ।
ઇન્દુબિમ્બ ઇવોન્મગ્નં મનઃ શીતલતાં ગતમ્

અકૃત્રિમસુખં પ્રેમ વિયોગે શતશાખતામ્ ।
પ્રયાતિ પલ્વલતટેઽચ્છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ

વિશ્રબ્ધાસ્તાન્કથાલાપાંસ્તા લીલાસ્તચ્ચ ચેષ્ટિતમ્ ।
સંસ્મૃત્ય પ્રાક્તનં સાધો હૃષ્યામિ ચ પુનઃપુનઃ

જ્ઞાનમેતન્મયા પ્રાપ્તં ત્વયા જ્ઞાતં યથાઽનઘ ।
માણ્ડવ્યસ્ય પ્રસાદેન પરમાત્મપ્રસાદજમ્

અદ્ય કચ્ચિદદુઃખસ્ત્વં કચ્ચિદ્વિશ્રાન્તવાનસિ ।
પરમે કારણે મેરાવિવ ભૂમણ્ડલાધિપઃ

કચ્ચિત્પરમકલ્યાણ આત્મારામતયા તવ ।
પ્રસાદો જાયતે ચિત્તે શરદીવ સરોમ્ભસિ

કચ્ચિત્કરોષિ સમયા સુપ્રસન્નગભીરયા ।
દૃષ્ટ્યા સુભગ કાર્યાણિ કાર્યાણ્યેવ નરાધિપ

નિરાધિવ્યાધયો ધીરાઃ કચ્ચિત્સંપન્નશાલયઃ ।
જનતાસ્તવ દેશેષુ તિષ્ઠન્તિ વિગતજ્વરમ્

કચ્ચિદુદ્દામફલિની ફલિનીવ ફલાનતા ।
ધરા તવ ફલાપૂરૈર્ભૃશં ધારયતિ પ્રજાઃ

કચ્ચિત્તવ દિગન્તેષુ ચન્દ્રસ્યેવાશુપઞ્જરમ્ ।
તુષારનિકરાકારં પ્રસૃતં પાવનં યશઃ

કચ્ચિદ્રુણગણૈરેતા દિશો નિર્વિવરીકૃતાઃ ।
ત્વયા સરોમ્ભસાઽબાહ્યા વિસાનામિવ ભૂમયઃ

કચ્ચિત્કલમકેદારકોણસ્થાનેષુ દૃષ્યતીઃ ।
પ્રતિગ્રામં કુમાર્યસ્તે ગાયન્ત્યાનન્દનં યશઃ

કુશલં તવ ધાન્યેષુ ધનેષુ વિભવેષુ ચ ।
ભૃત્યેષુ ચ કલત્રેષુ પુત્રેષુ નગરેષુ ચ

આધિવ્યાધિવિહીનેયં કચ્ચિત્કાયલતા તવ ।
ફલં ફલતિ પુણ્યાર્થં યદિહામુત્ર ચોદિતમ્

આપાતરમણીયેષુ વર્તેતાત્યન્તવૈરિષુ ।
કચ્ચિદ્વિષયસર્પેષુ સવિરાગં મનસ્તવ

અહો બત ચિરં કાલમાવાં વિશ્લેષમાગતૌ ।
કાલેન શ્લેષિતૌ ભૂયો વસન્તાદ્રિતટાવિવ

ન તા જગતિ વિદ્યન્તે સુખદુઃખદશાઃ સખે ।
જીવદ્ભિર્યા ન દૃશ્યન્તે સંયોગજવિયોગજાઃ

તથૈતાસ્વતિદીર્ઘાસુ દશાસ્વન્યત્વમાગતાઃ ।
ભૂયો વયમપિ શ્લિષ્ટાશ્ચિત્રો હિ નિયતેર્વિધિઃ

સુરઘુરુવાચ ।
ભગવન્નિયતેરસ્યા ગતિં સર્પગતેરિવ ।
દૈવિક્યાઃ કો હિ જાનાતિ ગમ્ભીરાં વિસ્મયપ્રદામ્ ॥
ત્વમહં ચ વ્યપોહ્યેતિ દૂરે દૂરદશાસુ ચ ।
અદ્ય સંઘટિતૌ ભૂયઃ કિમસાધ્યમહો વિધેઃ

વયં ત્વદ્ય મહાસત્ત્વ ભૃશં કુશલિનઃ સ્થિતાઃ ।
ત્વદાગમનપુણ્યેન પરાં પાવનતાં ગતાઃ

પશ્ય ત્વદાગમક્ષીણપાપાનાં પુણ્યપાદપૈઃ ।
તથા ફલિતમસ્માકં ન યથા વયમાકુલાઃ

સર્વાઃ સંપત્તયોઽસ્માકં રાજર્ષે સંસ્થિતાઃ પુરે ।
ભવદાગમનેનાદ્ય પ્રયાતાઃ શતશાખતામ્

વિકિરતિ પરિતો રસાયનાના-
મિવ નિકરં મધુરં મહાનુભાવ ।
તવ વચનમવેક્ષણં ચ પુણ્યં
પરમપદપ્રતિમો હિ સાધુસઙ્ગઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે સુરઘુનૃ૦ સુરઘુપરિઘસમાગમો નામૈકષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ