યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.59

એકોનષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાનેનં સુરઘું રઘુનન્દન ।
યયૌ સ્વમેવ રુચિરં માણ્ડવ્યો મૌનમણ્ડલમ્

ગતે વરમુનૌ રાજા ગત્વૈકાન્તમનિન્દિતમ્ ।
ધિયા સંચિન્તયામાસ કો નામાહમિતિ સ્વયમ્

નાહં મેરુર્ન મે મેરુર્જગન્નાહં ન મે જગત્ ।
નાહં શૈલા ન મે શૈલા ધરા નાહં ન મે ધરા

કિરાતમણ્ડલં નેદં મમ નાહં ચ મણ્ડલમ્ ।
નિજસંકેતમાત્રેણ કેવલં દેશ એવ મે

ત્યક્તો મયૈષ સંકેતો નાહં દેશો ન વૈષ મે ।
ઇદાનીં નગરં શિષ્ટમેષ એવાત્ર નિશ્ચયઃ

પતાકાવનપઙ્ક્ત્યાઢ્યા ભૃત્યોપવનસંકુલા ।
ગજાશ્વસામન્તયુતા પુરી નાહં ન મે પુરી

વ્યર્થસંકેતસંબન્ધં સંકેતવિગમે ક્ષતમ્ ।
ભોગવૃન્દં કલત્રં ચ નાહં નૈતન્મમાખિલમ્

એવં સભૃત્યં સબલં સવાહનપુરાન્તરમ્ ।
નાહં રાજ્યં ન મે રાજ્યં સંકેતો હ્યયમાકુલઃ

દેહમાત્રમહં મન્યે હસ્તપાદાદિસંયુતમ્ ।
તદિદં તાવદાશ્વન્તરલમાલોકયામ્યહમ્

તદત્ર તાવન્માંસાસ્થિ નાહમેતદચેતનમ્ ।
ન ચૈતન્મમ સંશ્લેષમેત્યબ્જસ્ય યથા જલમ્

માંસં જડં ન તદહં નૈવાહં રક્તમપ્યલમ્ ।
જડાન્યસ્થીનિ નૈવાહં ન ચૈતાનિ મમ ક્વચિત્

કર્મેન્દ્રિયાણિ નૈવાહં ન ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ મે ।
જડં યત્કિલ દેહેઽસ્મિંસ્તદહં નૈવ ચેતનઃ

નાહં ભોગા ન મે ભોગા ન મે બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ ।
જડાન્યસત્સ્વરૂપાણિ ન ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણ્યહમ્

મૂલં સંસૃતિદોષસ્ય મનો નાહં જડં હિ તત્ ।
અથ બુદ્ધિરહંકાર ઇતિ દૃષ્ટિર્મનોમયી

મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાદ્યન્તો ભૂતકોશશ્ચલદ્વપુઃ ।
નાહમેવં શરીરાદિ શિષ્ટમાલોકયામ્યહમ્

શેષસ્તુ ચેતનો જીવઃ સ ચેચ્ચેત્યેન ચેતતિ ।
અન્યેન બોધ્યમાનોઽસૌ નાત્મતત્ત્વવપુર્ભવેત્

એવં ત્યજામિ સંવેદ્યં ચેત્યં નાહં હિ તત્કિલ ।
શેષો વિકલ્પરહિતો વિશુદ્ધચિદહંસ્થિતઃ

ચિત્રમેષોઽસ્મિ લબ્ધાત્મા જાતઃ કાલેન કાર્યવાન્ ।
એષ સોઽહમનન્તાત્મા નાન્તોઽસ્ય પરમાત્મનઃ

બ્રહ્મણીન્દ્રે યમે વાયૌ સર્વભૂતગણે તથા ।
સ એષ ભગવાનાત્મા તન્તુર્મુક્તાસ્વિવ સ્થિતઃ

ચિચ્છક્તિરમલા સૈષા ચેત્યામયવિવર્જિતા ।
ભરિતાશેષદિક્કુઞ્જા ભૈરવાકારધારિણી

સર્વભાવગતા સૂક્ષ્મા ભાવાભાવવિવર્જિતા ।
આબ્રહ્મભુવનાન્તઃસ્થા સર્વશક્તિસમુદ્ગિકા

સર્વસૌન્દર્યસુભગા સર્વપ્રાકાશ્યદીપિકા ।
સર્વસંસારમુક્તાનાં તન્તુરાતતરૂપિણી

સર્વાકારવિકારાઢ્યા સર્વાકારવિવર્જિતા ।
સર્વભૂતૌઘતાં યાતા સર્વદા સર્વતાં ગતા

ચતુર્દશવિધાન્યેષા ભૂતાનિ ભુવનોદરે ।
એતન્મયીયં કલના જાગતી વેદનાત્મિકા

મિથ્યાવભાસમાત્રં તુ સુખદુઃખદશાગતિઃ ।
નાનાકારમયાભાસઃ સર્વમાત્મૈવ ચિત્પરા

સોઽયમાત્મા મમ વ્યાપી સેયં યદવબોધનમ્ ।
સેયમાકલિતાઙ્ગાભા કરોતિ નૃપવિભ્રમમ્

અસ્યા એવ પ્રસાદેન મનો દેહરથે સ્થિતમ્ ।
સંસારજાલલીલાસુ યાતિ વલ્ગતિ નૃત્યતિ

ઇદં મનઃશરીરાદિ ન કિંચિદપિ વસ્તુતઃ ।
નષ્ટે ન કિંચિદપ્યસ્મિન્પરિનશ્યતિ પેલવે

જગજ્જાલમયં નૃત્તમિદં ચિત્તનટૈસ્તતમ્ ।
એતયૈવૈકયા બુદ્ધ્યા દૃશ્યતે દીપલેખયા

કષ્ટં મુધૈવ મે ચિન્તા નિગ્રહાનુગ્રહસ્થિતૌ ।
બભૂવ દેહનિષ્ઠેહ ન કિંચિદપિ દેહકમ્

અહો ત્વહં પ્રબુદ્ધોઽસ્મિ ગતં દુર્દર્શનં મમ ।
દૃષ્ટં દ્રષ્ટવ્યમખિલં પ્રાપ્તં પ્રાપ્યમિદં મયા

સર્વં કિંચિદિદં દૃશ્યં દૃશ્યતે યજ્જગદ્ગતમ્ ।
ચિન્નિષ્પન્દાંશમાત્રાંશાન્નાન્યત્કિંચન શાશ્વતમ્

ક્વ તૌ કીદૃગ્વિધૌ વાપિ કિંનિષ્ઠૌ વા કિમાત્મકૌ ।
નિગ્રહાનુગ્રહૌ લોકે હર્ષામર્ષક્રમૌ તથા

કિં સુખં કિં નુ વા દુઃખં સર્વં બ્રહ્મેદમાતતમ્ ।
અહમાસં મુધા મૂઢો દિષ્ટ્યા મૂઢોઽસ્મ્યહં સ્થિતઃ

કિમસ્મિન્નેવમાલોકે શોચ્યતે કિં વિમુહ્યતે ।
કિં પ્રેક્ષ્યતે કિં ક્રિયતે સ્થીયતે વાથ ગમ્યતે

કિંચિદેવમિદં નામ ચિદાકાશે વિરાજતે ।
નમો નમસ્તે નિસ્તત્ત્વ દિષ્ટ્યા દૃષ્ટોઽસિ સુન્દર

અહો નુ સંપ્રબુદ્ધોઽસ્મિ સમ્યગ્જ્ઞાતમલં મયા ।
નમો મહ્યમનન્તાય સમ્યગ્જ્ઞાનોદયાય ચ

વિગતરઞ્જનનિર્વિષયસ્થિતિ-
ર્ગતભવભ્રમરઞ્જિતવર્જિતે ।
સ્થિરસુષુપ્તકલાભિગતસ્તતઃ
સમસમં નિવસામ્યહમાત્મનિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે સુરહવૃ૦ સુરઘુવિશ્રાન્તિર્નામૈકોનષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ