યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.58

અષ્ટપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
કિરાતેશસ્ય સુરઘોર્વૃત્તાન્તં વિસ્મયાસ્પદમ્

ઉત્તરસ્યા દિશો મેદઃ કર્પૂરપટલ ભુવઃ ।
સંભૂતં હસનં શાર્વં શુક્લો વા ચાન્દ્ર આતપઃ

હિમાદ્રેઃ શ્રૃઙ્ગમસ્તીહ કૈલાસો નામ પર્વતઃ ।
શૈલકુઞ્જરનિર્મુક્તકલાપસ્યેવ નાયકઃ

વિષ્ણોઃ ક્ષીરોદ ઇવ સ્વર્ગઃ સુરપતેરિવ ।
અબ્જજસ્યેવ નાભ્યબ્જં ગૃહં યઃ શશિમૌલિનઃ

રુદ્રાક્ષવૃક્ષદોલાભિઃ સાપ્સરોભિર્વિભાતિ યઃ ।
લોલરત્નશલાકાભિર્લહરીભિરિવાર્ણવઃ

ગણાઙ્ગનાનામનિશં મત્તાનાં ચરણૈર્હતાઃ ।
અશોકા ઇવ રાજન્તે યત્રાશોકા વિલાસિનઃ

સંચરન્શંકરો દિક્ષુ ભૃગુષ્વિન્દુમણિદ્રવૈઃ ।
નિવર્તન્તે પ્રવર્તન્તે યત્રાજસ્રં ચ નિર્ઝરાઃ

યો લતાવૃક્ષગુલ્મૌઘવાપીહૃદનદીનદૈઃ ।
મૃગૈર્મૃગગણૈર્ભૂતૈર્બ્રહ્માણ્ડવદિવાવૃતઃ

તસ્ય હેમજટા નામ કિરાતાઃ સંસ્થિતાઃ સ્થલે ।
પિપીલિકા વટતરોર્મૂલકોશગતા ઇવ

કૈલાસપાદારણ્યાનાં રુદ્રાક્ષૈસ્તરુગુલ્મકૈઃ ।
વસન્તિ ઘૂકવત્ક્ષુદ્રાસ્તે વૈ નિકટજીવિનઃ

આસીત્તેષામુદારાત્મા રાજા પરપુરંજયઃ ।
જયલક્ષ્મ્યા ભુજ ઇવ યઃ પ્રજાયાશ્ચ દક્ષિણઃ

સુરઘુર્નામ બલવાન્સુરઘોરારિદર્પહા ।
અર્કઃ પરાક્રમ ઇવ મૂર્તિમાનિવ મારુતઃ

જિતો વૈ રાજ્યવિભવૈર્ધનૈર્ગુહ્યકનાયકઃ ।
શતક્રતુગુરુર્બોધૈઃ કાવ્યૈરસુરદેશિકઃ

સ ચક્રે રાજકાર્યાણિ નિગ્રહાનુગ્રહક્રમૈઃ ।
યથાપ્રાપ્તાન્યખિન્નાઙ્ગો દિનાનીવ દિવાકરઃ

તજ્જાભ્યાં સુખદુઃખાભ્યામથ તસ્યાભ્યભૂયત ।
સ્વગતિર્વાગુરાબન્ધૈઃ શ્લિષ્ટાઙ્ગસ્યેવ પક્ષિણઃ

કિમાર્તં પીડયામ્યેનં તિલાન્યન્ત્રમિવૌજસા ।
સર્વેષામેવ ભૂતાનાં મમેવાર્તિઃ પ્રજાયતે

ધનમસ્મૈ પ્રયચ્છામિ ધનેનાનન્દવાઞ્જનઃ ।
ભવત્યહમિવાશેષસ્તદલં મેઽતિનિગ્રહૈઃ

અથવા નિગ્રહં પ્રાપ્તં કરોમ્યેતેન વૈ વિના ।
વર્તતે ન પ્રજૈવેયં વિના વારિ સરિદ્યથા

હા કષ્ટમેવ નિગ્રાહ્યો નિત્યાનુગ્રાહ્ય એષ મે ।
દિષ્ટ્યાદ્ય સુખવાનસ્મિ કષ્ટમદ્યાસ્મિ દુઃખવાન્

ઇતિ દોલાયિતં ચેતો ન વિશશ્રામ ભૂપતેઃ ।
એકત્રામ્બુમહાવર્તે ચિરતૃષ્ણમિવ ભ્રમત્

અથૈકદા ગૃહં તસ્ય માણ્ડવ્યો મુનિરાયયૌ ।
ભ્રાન્તાશેષકકુપ્કુઞ્જો વાસવસ્યવ નારદઃ

તમસૌ પૂજયામાસ પપ્રચ્છ ચ મહામુનિમ્ ।
સંદેહદુર્દ્રુમસ્તમ્ભપરશું સર્વકોવિદમ્

સુરઘુરુવાચ ।
ભવદાગમનેનાસ્મિ મુને નિર્વૃતિમાગતઃ ।
પરમાં વસુધાપીઠં સંપ્રાપ્ત ઇવ માધવે

અદ્ય તિષ્ઠામ્યહં નાથ ધન્યાનાં ધુરિ ધર્મતઃ ।
વિકાસિ રવિણેવાબ્જં યત્ત્વયાસ્મ્યવલોકિતઃ

ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ ચિરં વિશ્રાન્તવાનસિ ।
તદમું સંશયં છિન્ધિ મમાર્કસ્તિમિરં યથા

મહતાં સંગમેનાર્તિઃ કસ્ય નામ ન નશ્યતિ ।
સંદેહં તુ પરામાર્તિમાહુરાર્તિવિદો જનાઃ

મન્નિગ્રહાનુગ્રહજા મદ્ભૃત્યવપુષિ સ્થિતાઃ ।
કષન્તિ મામલં ચિન્તા ગજં હરિનખા ઇવ

તદ્યથા સમતોદેતિ સૂર્યાંશુરિવ સર્વદા ।
મતૌ મમ મુને નાન્યા તથા કરુણયા કુરુ

માણ્ડવ્ય ઉવાચ ।
સ્વયત્નેન સ્વસંસ્થેન સ્વેનોપાયેન ભૂપતે ।
એષા મનઃપેલવતા હિમવત્પ્રવિલીયતે

સ્વવિચારણયૈવાશુ શામ્યત્યન્તર્મનોજ્વરઃ ।
શરદાગમમાત્રેણ મિહિકા મહતી યથા

સ્વેનૈવ મનસા સ્વાનિ સ્વશરીરગતાનિ ચ ।
વિચારયેન્દ્રિયાણ્યન્તઃ કીદૃશાન્યથ કાનિ ચ

કોઽહં કથમિદં કિંવા કથં મરણજન્મની ।
વિચારયાન્તરેવં ત્વં મહત્તામલમેષ્યસિ

વિચારણા પરિજ્ઞાતસ્વભાવસ્ય સતસ્તવ ।
હર્ષામર્ષદશાશ્ચેતસ્તોલયિષ્યન્તિ નાચલમ્

મનઃ કૃષ્ણમૃત્સૃજ્ય શમમેષ્યતિ વિજ્વરમ્ ।
ભૂતપૂર્વવપુર્ભૂત્વા તરઙ્ગઃ પયસીવ તે

તિષ્ઠદેવ મનોરૂપં પરિત્યક્ષ્યતિ તેઽનઘ ।
કલઙ્કવિકલં કાલં મન્વન્તરગતાવિવ

અનુકમ્પ્યા ભવિષ્યન્તિ શ્રીમન્તઃ સર્વ એવ તે ।
દૃષ્ટતત્ત્વસ્ય તુષ્ટસ્ય જનાઃ પિતુરિવાવનૌ

વિવેકદીપદૃષ્ટાત્મા મેર્વબ્ધિનભસામપિ ।
અધો કરિષ્યસિ નૃપ મહત્તામુત્તમાર્થદામ્

મહત્તામાગતે ચેતસ્તવ સંસારવૃત્તિષુ ।
ન નિમજ્જતિ હે સાધો ગોષ્પદેષ્વિવ વારણઃ

કૃપણં તુ મનો રાજન્પેલવેઽપિ નિમજ્જતિ ।
કાર્યે ગોષ્પદતોયેઽપિ જીર્ણાઙ્ગો મશકો યથા

ચેતોવાસનયા પઙ્કે કીટવત્પરિમજ્જસિ ।
દૃશ્યમાત્રાવલમ્બિન્યા સ્વયા દીનતયા તયા

તાવત્તાવન્મહાબાહો સ્વયં સંત્યજ્યતેઽખિલમ્ ।
યાવદ્યાવત્પરાલોકઃ પરમાત્મૈવ શિષ્યતે

તાવત્પ્રક્ષાલ્યતે ધાતુર્યાવદ્ધેમૈવ શિષ્યતે ।
તાવદાલોક્યતે સર્વં યાવદાત્મૈવ લભ્યતે

સર્વઃ સાર્વિકયા બુદ્ધ્યા સર્વં સર્વત્ર સર્વદા ।
સર્વથા સંપરિત્યજ્ય સ્વાત્મનાત્મોપલભ્યતે

યાવત્સર્વં ન સંત્યક્તં તાવદાત્મા ન લભ્યતે ।
સર્વાવસ્થાપરિત્યાગે શેષ આત્મેતિ કથ્યતે

યાવદન્યન્ન સંત્યક્તં તાવત્સામાન્યમેવ હિ ।
વસ્તુ નાસાદ્યતે સાધો સ્વાત્મલાભે તુ કા કથા

યત્ર સર્વાત્મનૈવાત્મા લાભાય યતતિ સ્વયમ્ ।
ત્યક્તાન્યકાર્યં પ્રાપ્નોતિ તન્નામ નૃપ નેતરત્

સ્વાત્માવલોકનાર્થં તુ તસ્માત્સર્વં પરિત્યજેત્ ।
સર્વં કિંચિત્પરિત્યજ્ય યદ્દૃષ્ટં તત્પરં પદમ્

સકલકારણકાર્યપરમ્પરા-
મયજગદ્ગતવસ્તુવિજૃમ્ભિતમ્ ।
અલમપાસ્ય મનઃ સ્વવપુસ્તતઃ
પરિવિલાપ્ય યદેતિ તદેવ તત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે સુરઘુવૃત્તાન્તે માણ્ડવ્યોપદેશો નામાષ્ટપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ