યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.57

સપ્તપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યદાત્મમરિચસ્યાન્તશ્ચિત્ત્વાત્તીક્ષ્ણત્વવેદનમ્ ।
તદહંતાદિ ભેદાદિ દેશકાલાદિ ચેત્યતઃ

યદાત્મલવણસ્યાન્તશ્ચિત્ત્વાલ્લવણવેદનમ્ ।
તદહંતાદિ ભેદાદિ દેશકાલાદિ મત્સ્થિતમ્

સ્વતો યદન્તરાત્મેક્ષોશ્ચિત્ત્વાન્માધુર્યવેદનમ્ ।
તદહંતાદિ ભેદાદિ જગત્તત્ત્વાદિ જૃમ્ભિતમ્

સ્વતો યદાત્મદૃષદશ્ચિત્ત્વાત્કાઠિન્યવેદનમ્ ।
તદહંતાદિ ભેદાદિ દેશકાલાદિતાં ગતમ્

સ્વતો યદાત્મશૈલસ્ય જ્ઞતયા જાડ્યવેદનમ્ ।
તદહંતાદિ ભેદાદિ ભુવનાદીતિ સંસ્થિતમ્

સ્વતો યદાત્મતો યસ્ય ચિદ્દ્રવત્વાદિવર્તનમ્ ।
તદાવર્તાદ્યહંતાદિભેદાદ્યાકારિતા ઇવ

સ્વતો યદાત્મવૃક્ષસ્ય શાખાદિસ્તસ્ય વેદનમ્ ।
તદહંતાદિ ભેદાદિ ભુવનાદીવ સત્સ્ફુરત્

યદાત્મગગનસ્યાન્તશ્ચિત્ત્વાચ્છૂન્યત્વવેદનમ્ ।
તદહંતાદિ ભેદાદિ ભુવનાદીતિ ભાવનમ્

યદાત્મગગનસ્યાન્તશ્ચિત્ત્વાત્સૌષિર્યવેદનમ્ ।
તદહંતાદિ ભેદાદિ શરીરાદિ ચ દીપિતમ્

સ્વતો યદાત્મકુડ્યસ્ય નૈરન્તર્યં નિરન્તરમ્ ।
તદહંતાદિભેદેન ચિત્તાદ્વહિરિવ સ્થિતમ્

સ્વતો યદાત્મસત્તાયાશ્ચિત્ત્વાત્સત્ત્વૈકવેદનમ્ ।
તદહંતાદિ ભેદાદિ ચેતનાનીતિવત્સ્થિતમ્

અન્તરાત્મપ્રકાશસ્ય સ્વતો યદવભાસનમ્ ।
તદહંતાદિ ચિત્ત્વાદિ જીવ ઇત્યેવ વેદ સઃ

અન્તરસ્તિ યદાત્મેન્દોશ્ચિદ્રૂપં ચિદ્રસાયનમ્ ।
સ્વત આસ્વાદિતં તેન તદહંતાદિનોદિતમ્

પરમાત્મગુડસ્યાન્તર્યચ્ચિત્સ્વાદૂદયાત્મકમ્ ।
તદેવાસ્વાદ્યતે તેન સ્વતોઽહંતાદિ નાન્તરે

પરમાત્મમણેશ્ચિત્ત્વાદ્યદન્તઃ કચનં સ્વયમ્ ।
ચેતનાત્મપદે ચાન્તરહમિત્યાદિ વેત્ત્યસૌ

ન ચ કિંચન વેત્ત્યન્તર્વેદ્યસ્યાસંભવાદિહ ।
ન ચાસ્વાદયતિ સ્વાદુ સ્વાદ્યસ્યાસંભવાદયમ્

ન ચ કિંચિચ્ચિનોત્યન્તશ્ચેત્યસ્યાસંભવે સતિ ।
વિન્દતે ન ચ વા કિંચિદ્વેદ્યસ્યાસંભવાદસૌ

અસદાભાસ એવાત્મા અનન્તો ભરિતાકૃતિઃ ।
સ્થિતઃ સદૈવૈકઘનો મહાશૈલ ઇવાત્મનિ

અનયા તુ વચોભઙ્ગ્યા મયા તે રઘુનન્દન ।
નાહંતાદિજગત્તાદિભેદોસ્તીતિ નિદર્શિતમ્

ન ચિત્તમસ્તિ નો ચેતા ન જગત્તાદિવિભ્રમઃ ।
વૃષ્ટમૂકામ્બુદસિતં શાન્તં શામ્યતિ કેવલમ્

યથાવર્તાદિતામેતિ દ્રવત્વાદ્વારિ વારિણિ ।
તદાહંતાદિતામેતિ જ્ઞપ્તા જ્ઞપ્તૌ જ્ઞ આત્મનિ

યથા દ્રવત્વં પયસિ યથા સ્પન્દઃ સદાગતૌ ।
અહંતાદેશકાલાદિ તથા જ્ઞે જ્ઞપ્તિમાત્રકે

જ્ઞો જ્ઞતાયાં શિવ જ્ઞાનં જાનાતિ જ્ઞાનબૃંહયા ।
જ્ઞાયતેઽહંતદિ જ્ઞેન જીવાદીત્યભિજીવનૈઃ

યથોદેતિ યયાઽજ્ઞસ્ય તૃપ્તિર્જ્ઞાનેન યાદૃશી ।
અનન્યે વાન્યતા બુદ્ધા સ તથા જૃમ્ભતે તયા

જીવનં જ્ઞાતતા જ્ઞાતા જીવનં જીવજીવનમ્ ।
અત્યન્તમસ્તિ નો ભેદશ્ચિદ્રૂપત્વે જ્ઞજીવયોઃ

યથા જ્ઞજીવયોર્નાસ્તિ ભેદો નામ તથૈતયોઃ ।
ભેદોઽસ્તિ ન જ્ઞશિવયોર્વિદ્ધિ શાન્તમખણ્ડિતમ્

સર્વં પ્રશાન્તમજમેકમનાદિમધ્ય-
માભાસ્વરં સ્વદનમાત્રમચેત્યચિહ્નમ્ ।
સર્વં પ્રશાન્તમિતિ શબ્દમયી તુ દૃષ્ટિ-
ર્બોધાર્થમેવ હિ મુધૈવ તદોમિતીદમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે ભેદનિરાસો નામ સપ્તપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ