યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.49

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથ ગાધિર્ગતે વિષ્ણૌ પુનર્ભૂતાદિકં ક્રમાત્ ।
સ્વયં મોહવિચારાર્થં બભ્રામાભ્રમિવામ્બરે

ઉપલભ્ય તથૈવાત્મવૃત્તાન્તં જનતસ્તતઃ ।
હરિમારાધયામાસ પુનરદ્રિગુહાં ગતઃ

આજગામૈનમલ્પેન કાલેનાથ જનાર્દનઃ ।
સકૃદારાધનેનૈવ માધવો યાતિ બન્ધુતામ્

ઉવાચ ગાધિં ભગવાન્મયૂરમિવ વારિદઃ ।
કિં ત્વં પ્રાર્થયસે ભૂયસ્તપસેતિ પ્રસાદવાન્

ગાધિરુવાચ ।
ભ્રાન્તોઽસ્મિ દેવ ષણ્માસાન્ભૂતકીરજનાસ્પદમ્ ।
તત્ર વ્યભિચરત્યસ્મદ્વૃત્તાન્તો ન કથાસ્વપિ

માયયા ભૂતભૂર્દૃષ્ટા ત્વયેત્યુક્તોઽસ્મિ કિં પ્રભો ।
મોહનાશાય મહતાં વચો નો મોહવૃદ્ધયે

શ્રીભગવાનુવાચ ।
કાકતાલીયયોગેન ચેતસિ શ્વપચસ્થિતિઃ ।
સર્વેષાં ભૂતકીરાણાં તવેવ પ્રતિબિમ્બતિ

તેનાઙ્ગ તવ વૃત્તાન્તં યથાવત્કથયન્તિ તે ।
પ્રતિભાસો હિ નાયાતિ પુનરપ્રતિભાસતામ્

કેનચિચ્છ્વપચેનાન્તે ગ્રામસ્ય રચિતં ગૃહમ્ ।
તત્ત્વયા દૃષ્ટમાવિષ્ટમિષ્ટકાખણ્ડતાં ગતમ્

કદાચિત્પ્રતિભૈકૈવ બહૂનામપિ જાયતે ।
કાકોલતાલસ્થિતિવદ્વિચિત્રા હિ મનોગતિઃ

તથાહિ બહવઃ સ્વપ્નમેકં પશ્યન્તિ માનવાઃ ।
સ્વાપભ્રમદમૈરેયમદમન્થરચિત્તવત્

એકસ્યામેવ લીલાયાં રમન્તે બહુબાલકાઃ ।
એકસ્યામેવ નીલાયાં વનસ્થલ્યામિવૈણકાઃ

વહવસ્તુલ્યકાલં ચ પ્રતિભાસેન કર્મણામ્ ।
જના યતન્તે સ્વફલપાકેઽતિબહુલાકૃતૌ

પ્રતિબન્ધાભ્યનુજ્ઞાનાં કાલો દાતેતિ યા શ્રુતિઃ ।
વિપ્ર સંકલ્પમાત્રોઽસૌ કાલો હ્યાત્મનિ તિષ્ઠતિ

અમૂર્તો ભગવાન્કાલો બ્રહ્મૈવ તમજં વિદુઃ ।
ન જહાતિ ન ચાદત્તે કિંચિત્કસ્ય કદેતિ ચ

લૌકિકો યસ્ત્વયં કાલો વર્ષકલ્પયુગાત્મકઃ ।
સંકલ્પ્યતે પદાર્થૌઘૈઃ પદાર્થૌઘશ્ચ તેન તુ

સમાનપ્રતિભાસોત્થસંભ્રમં ભ્રાન્તચેતસઃ ।
તથા તં દૃષ્ટવન્તસ્તે ભૂતકીરજનોચ્ચયાઃ

સ્વવ્યાપારપરો ભૂત્વા ધિયાત્માનં વિચારય ।
સાધો ગતમનોમોહમિહૈવાસ્વ વ્રજામ્યહમ્

ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્વિષ્ણુર્જગામાન્તર્ધિમીશ્વરઃ ।
અતિષ્ઠત્કન્દરે ગાધિરાધિપીવરયા ધિયા

તતઃ કતિપયેષ્વદ્રૌ માસેષ્વતિગતેષુ સઃ ।
પુનરારાધયામાસ પુણ્ડરીકકરં દ્વિજઃ

દદર્શ ચૈકદા નાથમાગતં પ્રણનામ તમ્ ।
પૂજયામાસ મનસા ચોક્તેનોવાચ ચેશ્વરમ્

ગાધિરુવાચ ।
ભગવન્સંસ્મરંશ્ચૈતામાત્મનઃ શ્વપચસ્થિતમ્ ।
ઇમાં સંસારમાયાં ચ પરિમુહ્યામિ ચેતસા

તદુક્ત્વાસ્વ યથાવસ્તુ મહામોહનિવૃત્તયે ।
એકસ્મિન્નેવ વિમલે માં નિયોજય કર્મણિ

શ્રીભગવાનુવાચ ।
બ્રહ્મન્ જગદિદં માયામહાશમ્બરડમ્બરમ્ ।
સર્વા આશ્ચર્યકલનાઃ સંભવન્તીહ વિસ્મૃતેઃ

ભૂતકીરપુરે મોહાદ્દૃષ્ટવાંસ્તત્તથા ભવાન્ ।
ઇત્યેતત્સંભવત્યેવ દૃશ્યતે હિ જનૈર્ભ્રમઃ

ભૂતાસ્ત્વમિવ કીરાશ્ચ દૃષ્ટવન્તસ્તથા ભ્રમમ્ ।
મુધૈવેત્યપિ સત્યાભં સમકાલાદિસંભવાત્

ઇદં તુ શૃણુ વક્ષ્યામિ યથાભૂતમનિન્દિતમ્ ।
યથૈતિ તનુતાં ચિન્તા માર્ગશીર્ષલતેવ તે

યોઽસૌ કટંજકો નામ શ્વપચો ભૂતમણ્ડલે ।
તેનૈવ સંનિવેશેન સ તથૈવાભવત્પુરા

તથૈવ વિકલત્રત્વં પ્રાપ્ય દેશાન્તરં ગતઃ ।
બભૂવ કીરનૃપતિઃ પ્રવિવેશાનલં તતઃ

ભવતઃ કેવલં ચિત્તે જલાન્તર્વર્તિનસ્તદા ।
પ્રતિભાતા તથાભૂતા કટંજાચારસંસ્થિતિઃ

દ્રષ્ટાનુભૂતમપ્યર્થં કદાચિદ્વિસ્મરત્યલમ્ ।
કદાચિદપ્યદૃષ્ટં તુ ચેતઃ પશ્યતિ દૃષ્ટવત્

યથા સ્વપ્નમનોરાજ્યધાતુસંસ્થિતિવિભ્રમાઃ ।
જાગ્રત્યપિ તથૈવાઙ્ગ દૃશ્યન્તે મનસા સ્વયમ્

ભવિષ્યદ્ભૂતકાલસ્થં યથા ત્રૈકાલ્યદર્શિનઃ ।
પ્રતિભાભેતિ ગાધે યત્કટંજાચરિતં તથા

અયં સોઽહમિદં તન્મ ઇતિ મજ્જતિ નાત્મવાન્ ।
અયં સોઽહમિદં તન્મ ઇતિ મજ્જત્યનાત્મવાન્

સર્વમેવાહમેવેતિ તત્ત્વજ્ઞો નાવસીદતિ ।
ન ગૃહ્ણાતિ પદાર્થેષુ વિભાગાનર્થભાવનમ્

તેનાસૌ ભ્રમયોગેષુ સુખદુઃખવિલાસિષુ ।
ન નિમજ્જતિ મગ્નોઽપિ તુમ્બીપાત્રમિવામ્ભસિ

ત્વં તાવદ્વાસનાજાલગ્રસ્તચિત્તો વિચેતનઃ ।
કિંચિચ્છેષમહાવ્યાધિરિવ ન સ્વસ્થમાગતઃ

જ્ઞાનસ્યાપરિપૂર્ણત્વાન્ન શક્રોષિ મનોભ્રમમ્ ।
વિનિવારયિતું મેઘમસમ્યગ્યત્નવાનિવ

યદેવ તે મનોમાત્રે સહસા પ્રતિભાસતે ।
તરુરુચ્ચજનેનેવ તેનૈવાક્રમ્યસે ક્ષણાત્

ચિત્તં નાભિઃ કિલાસ્યેહ માયાચક્રસ્ય સર્વતઃ ।
સ્થીયતે ચેત્તદાક્રમ્ય તન્ન કિંચિત્પ્રબાધતે

ત્વમુત્તિષ્ઠ ગિરેઃ કુઞ્જે દશવર્ષાણ્યખિન્નધીઃ ।
તપઃ કુરુ તતો જ્ઞાનમનન્તં સમવાપ્સ્યસિ

ઇત્યુક્ત્વા પુણ્ડરીકાક્ષસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ।
વાતાભ્રવદ્દીપકવદ્યમુનોત્પીડવત્ક્ષણાત્

ગાધિર્વિવેકવશજં વૈરાગ્યપદમાગતઃ ।
શરત્સમયપર્યન્તે વૈરસ્યમિવ પાદપઃ

વિચિત્રં ચેષ્ટિતં ધાતુરસમઞ્જસમાગતમ્ ।
ભ્રમદ્ભમભરોન્મુક્તમતિર્મન્દમગર્હયત્

જગામ કરુણાર્દ્રાત્મા નિયમાયોત્તમશ્રિયે ।
વિશ્રાન્ત્યૈ ઋષ્યમૂકં તુ પયોધર ઇવાચલમ્

નિરસ્તાશેષસંકલ્પસ્તપસ્તત્ર ચકાર હ ।
દશવર્ષાણિ તેનાસાવાત્મજ્ઞાનમવાપ હ

અરમત તદનુ સ્વાં પ્રાપ્ય સત્તાં મહાત્મા હ્યપગતભયશોકો ભોગભૂમાવનીષુ ।
સતતમુદિતજીવન્મુક્તરૂપઃ પ્રશાન્તઃ સકલ ઇવ શશાઙ્કો ઘૂર્ણિતાપૂર્ણચેતાઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે ગાધિવૃત્તાન્તે ગાધેર્જ્ઞાનપ્રાપ્તિર્નામૈકોનપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ