યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.43

ત્રિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ શુદ્ધૈસ્ત્વદ્વચનાંશુભિઃ ।
નિર્વૃતાઃ સ્મ શશાઙ્કસ્ય કરૈરોષધયો યથા

કર્ણાભિવાઞ્છ્યમાનાનિ પવિત્રાણિ મૃદૂનિ ચ ।
સુખયન્તિ ગૃહીતાનિ પુષ્પાણીવ વચાંસિ તે

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન સર્વમાસાદ્યતે યદિ ।
પ્રહ્લાદસ્તત્કથં બુદ્ધો ન માધવવરં વિના

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યદ્યદ્રાઘવ સંપ્રાપ્તં પ્રહ્લાદેન મહાત્મના ।
તત્તદાસાદિતં તેન પૌરુષાદેવ નાન્યતઃ

આત્મા નારાયણશ્ચૈવ ન ભિન્નસ્તિલતૈલવત્ ।
તથૈવ શૌક્લ્યપટવત્કુસુમામોદવત્તથા

યો હિ વિષ્ણુઃ સ એવાત્મા યો હ્યાત્માસૌ જનાર્દનઃ ।
વિષ્ણ્વાત્મશબ્દૌ પર્યાયૌ યથા વિટપિપાદપૌ

પ્રહ્લાદનામા પ્રથમમાત્મૈવ સ્વયમાત્મના ।
સ્વયૈવ પરયા શક્ત્યા વિષ્ણુભક્તૌ નિયોજિતઃ

પ્રહ્લાદો હ્યાત્મનૈવૈનં વરમર્જિતવાન્સ્વયમ્ ।
સ્વત્રં વિચારગં કૃત્વા સ્વયં વિદિતવાન્મનઃ

કદાચિદાત્મનૈવાત્મા સ્વયં શક્ત્યા પ્રબુધ્યતે ।
કદાચિદ્વિષ્ણુદેહેન ભક્તિલભ્યેન બોધ્યતે

ચિરમારાધિતોઽપ્યેષ પરમપ્રીતિમાનપિ ।
નાવિચારવતો જ્ઞાનં દાતું શક્નોતિ માધવઃ

મુખ્યઃ પુરુષયત્નોત્થો વિચારઃ સ્વાત્મદર્શને ।
ગૌણો વરાદિકો હેતુર્મુખ્યહેતુપરો ભવ

પૂર્વમેવ બલાત્તસ્માદાક્રમ્યેન્દ્રિયપઞ્ચકમ્ ।
અભ્યસન્સર્વયત્નેન ચિત્તં કુરુ વિચારવત્

યદ્યદાસાદ્યતે કિંચિત્કેનચિત્ક્વચિદેવ હિ ।
સ્વશક્તિસંપ્રવૃત્ત્યા તલ્લભ્યતે નાન્યતઃ ક્વચિત્

પૌરુષં યત્નમાશ્રિત્ય પ્રોલ્લઙ્ઘ્યેન્દ્રિયપર્વતમ્ ।
સંસારજલધિં તીર્ત્વા પારં ગચ્છ પરં પદમ્

વિના પુરુષયત્નેન દૃશ્યતે ચેજ્જનાર્દનઃ ।
મૃગપક્ષિગણં કસ્માત્તદાસૌ નોદ્ધરત્યજઃ

ગુરુશ્ચેદુદ્ધરત્યજ્ઞમાત્મીયાત્પૌરુષાદૃતે ।
ઉષ્ટ્રં દાન્તં બલીવર્દં તત્કસ્માન્નોદ્ધરત્યસૌ

ન હરેર્ન ગુરોર્નાર્થાત્કિંચિદાસાદ્યતે મહત્ ।
આક્રાન્તમનસઃ સ્વસ્માદ્યદાસાદિતમાત્મનઃ

અભ્યાસવૈરાગ્યયુતાદાક્રાન્તેન્દ્રિયપન્નગાત્ ।
નાત્મનઃ પ્રાપ્યતે યત્તત્પ્રાપ્યતે ન જગત્ત્રયાત્

આરાધયાત્મનાત્માનમાત્મનાત્માનમર્ચય ।
આત્મનાત્માનમાલોક્ય સંતિષ્ઠસ્વાત્મનાત્મનિ

શાસ્ત્રયત્નવિચારેભ્યો મૂર્ખાણાં પ્રપલાયિનામ્ ।
કલ્પિતા વૈષ્ણવી ભક્તિઃ પ્રવૃત્ત્યર્થં શુભસ્થિતૌ

અભ્યાસયત્નૌ પ્રથમં મુખ્યો વિધિરુદાહૃતઃ ।
તદભાવે તુ ગૌણઃ સ્યાત્પૂજ્યપૂજામયક્રમઃ

અસ્તિ ચેદિન્દ્રિયાક્રાન્તિઃ કિં પ્રાપ્યં પૂજનૈઃ ફલમ્ ।
નાસ્તિચેદિન્દ્રિયાક્રાન્તિઃ કિં પ્રાપ્યં પૂજનૈઃ ફલમ્

વિચારોપશમાભ્યાં હિ ન વિનાસાદ્યતે હરિઃ ।
વિચારોપશમાભ્યાં ચ મુક્તસ્યાબ્જકરેણ કિમ્

વિચારોપશમોપેતં ચિત્તમારાધયાત્મનઃ ।
તસ્મિન્સિદ્ધે ભવાન્સિદ્ધો નો ચેત્ત્વં વનગર્દભઃ

ક્રિયતે માધવાદીનાં પ્રણયપ્રાર્થના સ્વયમ્ ।
તથૈવ ક્રિયતે કસ્માન્ન સ્વકસ્યૈવ ચેતસઃ

સર્વસ્યૈવ જનસ્યાસ્ય વિષ્ણુરભ્યન્તરે સ્થિતઃ ।
તં પરિત્યજ્ય યે યાન્તિ બહિર્વિષ્ણું નરાધમાઃ

હૃદ્ગુહાવાસિચિત્તત્ત્વં મુખ્યં સાનાતનં વપુઃ ।
શઙ્ખચક્રગદાહસ્તો ગૌણ આકાર આત્મનઃ

યો હિ મુખ્યં પરિત્યજ્ય ગૌણં સમનુધાવતિ ।
ત્યક્ત્વા રસાયનં સિદ્ધં સાધ્યં સંસાધયત્યસૌ

યસ્તુ ભોઃ સ્થિતિમેવાસ્યામાત્મજ્ઞાનચમત્કૃતૌ ।
નાસાદયતિ સંમત્તમનાઃ સઽ રઘુનન્દન

અપ્રાપ્તાત્મવિવેકોઽન્તરજ્ઞચિત્તવશીકૃતઃ ।
શંખચક્રગદાપાણિમર્ચયેત્પરમેશ્વરમ્

તત્પૂજનેન કષ્ટેન તપસા તસ્ય રાઘવ ।
કાલે નિર્મલતામેતિ ચિત્તં વૈરાગ્યકારિણા

નિત્યાભ્યાસવિવેકાભ્યાં ચિત્તમાશુ પ્રસીદતિ ।
આમ્ર એવ દશામેતિ સાહકારીં શનૈઃ શનૈઃ

એતદપ્યાત્મનૈવાત્મા ફલમાપ્નોતિ ભાષિતમ્ ।
હરિપૂજાક્રમાખ્યેન નિમિત્તેનારિસૂદન

વરમાપ્નોતિ યો વાપિ વિષ્ણોરમિતતેજસઃ ।
તેન સ્વસ્યૈવ તત્પ્રાપ્તં ફલમભ્યાસશાખિનઃ

સર્વેષામુત્તમસ્થાનાં સર્વાસાં ચિરસંપદામ્ ।
સ્વમનોનિગ્રહો ભૂમિર્ભૂમિઃ સસ્યશ્રિયામિવ

અપ્યુર્વીખનનોત્કસ્ય કર્ષતોઽપિ શિલોચ્ચયમ્ ।
સ્વમનોનિગ્રહાદન્યો નોપાયોઽસ્તીહ કશ્ચન

તાવજ્જન્મસહસ્રાણિ ભ્રમન્તિ ભુવિ માનવાઃ ।
યાવન્નોપશમં યાતિ મનોમત્તમહાર્ણવઃ

બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રરુદ્રાદ્યાશ્ચિરસંપૂજિતા અપિ ।
ઉપપ્લવાન્મનોવ્યાધેર્ન ત્રાયન્તેઽપિ વત્સલાઃ

આકારભાસુરં ત્યક્ત્વા બાહ્યમાન્તરમપ્યજમ્ ।
કુરુ જન્મક્ષયાયાશુ સંવિન્માત્રૈકચિન્તનમ્

સંવેદ્યનિર્મુક્તનિરામયૈક-
સંવિન્મયાસ્વાદમનન્તરૂપમ્ ।
સન્માત્રમાસ્વાદય સર્વસારં
પારં પરં પ્રાપ્સ્યસિ જન્મનદ્યાઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે પ્રહ્લાદવિશ્રાન્તિર્નામ ત્રિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ