યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.40

ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીભગવાનુવાચ ।
સ્થૈર્યં દેહસ્ય દૃષ્ટસ્ય જીવિતં પ્રોચ્યતે જનૈઃ ।
દેહાન્તરાર્થં દેહસ્ય સંત્યાગો મરણં સ્મૃતમ્

દ્વાભ્યાં ચૈવાસિ પક્ષાભ્યામાભ્યાં મુક્તો મહામતે ।
કિં તે મરણમસ્તીહ કિં વા જીવિતમસ્તિ તે

નિદર્શનાર્થમેતત્તુ મયોક્તમરિમર્દન ।
ન ત્વં જીવસિ સર્વજ્ઞ મ્રિયસે ન કદાચન

દેહસંસ્થોઽપ્યદેહત્વાદદેહોઽસિ વિદેહદૃક્ ।
વ્યોમસંસ્થોઽપ્યસક્તત્વાદવ્યોમેવ હિ મારુતઃ

સ્પર્શસંબોધકારિત્વાદ્દેહ એવાસ્તિ સુવ્રત ।
ઉત્સેધારોધકત્વેન ખમુત્સેધસ્ય કારણમ્

પ્રબુદ્ધો જ્ઞાતવસ્તુત્વાદ્દેહઃ ક્વ શમિનામિહ ।
ઇદં ત્વેકં પરિચ્છિન્નં રૂપમજ્ઞેષુ દુઃસ્થિતમ્

સર્વદા સર્વમેવાસિ ચિત્પ્રકાશઃ પરૈકધીઃ ।
કો દેહઃ કોઽપ્યદેહસ્તે યં ગૃહ્ણાસિ જહાસિ ચ

સમુદેતુ વસન્તો વા વાતુ વા પ્રલયાનિલઃ ।
ભાવાભાવવિહીનસ્ય કિમભ્યાગતમાત્મનઃ

પ્રલુઠત્સ્વપિ શૈલેષુ કલ્પાગ્નિષુ દહત્સ્વપિ ।
વહત્સૂત્પાતવાતેષુ સ્વાત્મન્યેવ હિ તિષ્ઠતિ

સર્વભૂતાનિ તિષ્ઠન્તુ સર્વમેવ પ્રયાતુ વા ।
નશ્યન્તુ વાથ વર્ધન્તામાત્મન્યેવાભિતિષ્ઠતિ

ક્ષીયતે ન ક્ષયં પ્રાપ્તે વર્ધમાને ન વર્ધતે ।
ન સ્પન્દતે સ્પન્દમાને દેહેઽસ્મિન્પરમેશ્વરઃ

દેહસ્યાહમહં દેહીતિ ક્ષીણે ચિત્તવિભ્રમે ।
ત્યજામિ ન ત્યજામીતિ કિં મુધા કલનોદિતા

ઇદં કૃત્વા કરોમીદમિદં ત્યક્ત્વેદમિત્યલમ્ ।
ઇતિ તત્ત્વવિદાં તાત સંકલ્પાઃ સંક્ષયં ગતાઃ

પ્રબુદ્ધાઃ સર્વકર્તારઃ કરિષ્યન્તીહ કિંચન ।
ન તસ્યાકરણે નિત્યમકર્તૃત્વપદં ગતાઃ

અકર્તૃત્વાદભોક્તૃત્વમર્થાદેવ સમાગતમ્ ।
સંગૃહીતં કિલાનુપ્તં કેનેહ ભુવનત્રયે

શાન્તે કર્તૃત્વભોક્તૃત્વે શાન્તિરેવેહ શિષ્યતે ।
પ્રૌઢિમભ્યાગતા સૈવ મુક્તિરિત્યુચ્યતે બુધૈઃ

પ્રબુદ્ધાશ્ચિન્મયાઃ શુદ્ધાઃ સર્વમાક્રમ્ય સંસ્થિતાઃ ।
કિં ત્યક્તં પરિગૃહ્ણન્તુ કિં ગૃહીતં ત્યજન્તુ વા

ગ્રાહ્યગ્રાહકસંબન્ધપ્રમિતાવયવિક્રમૈઃ ।
હીનઃ પ્રમેયાવયવૈઃ કિં ગૃહ્ણાતુ જહાતુ કિમ્

ગ્રાહ્યગ્રાહકસંબન્ધે ક્ષીણે શાન્તિરુદેત્યલમ્ ।
સ્થિતિમભ્યાગતા શાન્તિર્મોક્ષનામ્નાભિધીયતે

તત્ર સ્થિતાઃ સદા શાન્તાસ્ત્વાદૃશાઃ પુરુષોત્તમાઃ ।
સુષુપ્તાવયવસ્પન્દસાધર્મ્યેણ ચરન્તિ હિ

પરાવબોધવિશ્રાન્તવાસનો જગતિ સ્થિતિમ્ । ।
અર્ધસુપ્ત ઇવેહેમાં ત્વં પશ્યાત્મસ્થયા ધિયા

ન રમન્તે હિ રમ્યેષુ સ્વાત્મન્યેવ ગતાશયાઃ । ।
નોદ્વિજન્તેઽન્યદુઃખેષુ સ્વાત્મન્યેકરસાયનાઃ

નિત્યપ્રબુદ્ધા ગૃહ્ણન્તિ કાર્યાણીમાન્યસઙ્ગિનઃ ।
મુકુરા ઇવ બિમ્બાનિ યથાપ્રાપ્તાન્યવાઞ્છયા

જાગ્રતિ સ્વાત્મનિ સ્વસ્થાઃ સુપ્તાઃ સંસારસંસ્થિતૌ ।
બાલવત્પ્રવિવેપન્તે સુષુપ્તસદૃશાશયાઃ

ત્વમજિતપદવીમુપાગતોઽન્તઃ
કમલજવાસરમેકમેવ ભુક્ત્વા ।
ગુણગણકલિતામિહૈવ લક્ષ્મીં
વ્રજ પરમાસ્પદમચ્યુતં મહાત્મન્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે પ્રહ્લાદબોધનં નામ ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ