યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.39

એકોનચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ સંચિન્ત્ય સર્વાત્મા ક્ષીરોદાદાત્મકાત્પુરાત્ ।
ચચાલ પરિવારેણ સહ સાનુરિવાચલઃ

ક્ષીરોદતલરન્ધ્રેણ તેનૈવ સ્તમ્ભિતામ્ભસા ।
પ્રહ્લાદનગરં પ્રાપ શક્રલોકમિવાપરમ્

હેમમન્દિરકોશસ્થં દદર્શાત્રાસુરં હરિઃ ।
અથ શૈલગુહાલીનં સમાધિસ્થમિવાબ્જજમ્

તત્ર તે તેજસા દૈત્યા વૈષ્ણવેનાવધૂલિતા ।
દૂરં યયુર્દિનેશાંશુવિત્રસ્તા ઇવ કૌશિકાઃ

દ્વિત્રૈઃ સહાસુરૈર્મુખ્યૈઃ પરિવારયુતો હરિઃ ।
પ્રવિવેશાસુરગૃહં તારાવાનિવ ખં શશી

વૈનતેયાસનસ્થોઽસૌ લક્ષ્મીવિધુતચામરઃ ।
સ્વાયુધાદિપરીવારો દેવર્ષિમુનિવન્દિતઃ

મહાત્મન્સંપ્રબુધ્યસ્વેત્યેવં વિષ્ણુરુદાહરન્ ।
પાઞ્ચજન્યં પ્રદધ્મૌ ચ ધ્વનયન્કકુભાં ગણમ્

મહતા તેન શબ્દેન વૈષ્ણવપ્રાણજન્મના ।
તુલ્યકાલપરિક્ષુબ્ધકલ્પાભ્રાર્ણવરંહસા

આસુરી જનતા ભૂમૌ પપાતાગતસંભ્રમા ।
મત્તલીલાભ્રનાદેન રાજહંસાવલી યથા

જહર્ષ જનિતાનન્દા વૈષ્ણવી ગતસંભ્રમા ।
જનતા જલદધ્વાનફુલ્લેવ કુટજાવલી

બભૂવ સંપ્રબુદ્ધાત્મા દાનવેશઃ શનૈઃશનૈઃ ।
મેઘાવસર ઉત્ફુલ્લકદમ્બ ઇવ કાનને

બ્રહ્મરન્ધ્રકૃતોત્થાના પ્રાણશક્તિરથાસુરમ્ ।
શનૈરાક્રમયામાસ ગઙ્ગા સર્વમિવાર્ણવમ્

ક્ષણાદાક્રમયામાસ પ્રાણશ્રીઃ સર્વતોઽસુરમ્ ।
ઉદયાનન્તરં સૌરી પ્રભેવ ભુવનાન્તરમ્

પ્રાણેષુ રન્ધ્રનવકે પ્રવૃત્તેષ્વથ તસ્ય ચિત્ ।
ચેત્યોન્મુખી બભૂવાન્તઃ પ્રાણદર્પણબિમ્બિતા

ચેતનીયોન્મુખી ચેત્યં ચિન્મનસ્તામુપાયયૌ ।
દ્વિત્વં મુકુરસંક્રાન્તા મુખશ્રીરિવ રાઘવ

કિંચિદઙ્કુરિતે ચિત્તે નેત્રે વિકસનોન્મુખે ।
શનૈર્બભૂવતુસ્તસ્ય પ્રાતર્નીલે યથોત્પલે

પ્રાણાપાનપરામૃષ્ટાનાડીવિવરસંવિદઃ ।
વાતાર્તસ્યેવ પદ્મસ્ય સ્પન્દોઽસ્ય સમજાયત

નિમેષાન્તરમાત્રેણ મનઃ પીવરતાં યયૌ ।
તસ્મિન્પ્રાણવશાત્પૂર્ણે તરઙ્ગ ઇવ વારિણિ

અથાસૌ વિકસન્નેત્રમનઃપ્રાણવપુર્બભૌ ।
અર્ધોદિત ઇવાદિત્યે સરઃ સ્ફુરિતપઙ્કજમ્

અસ્મિન્નવસરે યાવદ્બુધ્યસ્વેત્યવદદ્વિભુઃ ।
પ્રબુદ્ધસ્તાવદેષોઽભૂદ્બર્હી ઘનરવાદિવ

પ્રફુલ્લનયનં જાતમનનં પીવરસ્મૃતિમ્ ।
ઉવાચૈનં ત્રિલોકેશઃ પુરા નાભ્યબ્જજં યથા

સાધો સ્મર મહાલક્ષ્મીમાત્મીયાં સ્મર ચાકૃતિમ્ ।
અકાણ્ડ એવ કિં દેહવિરામઃ ક્રિયતે ત્વયા

હેયોપાદેયસંકલ્પવિહીનસ્ય શરીરગૈઃ ।
ભાવાભાવૈસ્તવાર્થઃ કિમુત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ સંપ્રતિ

સ્થાતવ્યમિહ દેહેન કલ્પં યાવદનેન તે ।
વયં હિ નિયતિં વિદ્મો યથાભૂતામનિન્દિતામ્

જીવન્મુક્તેન ભવતા રાજ્ય એવેહ તિષ્ઠતા ।
ક્ષેપણીયા ગતોદ્વેગમાકલ્પાન્તમિયં તનુઃ

તન્વાં કલ્પાન્તશીર્ણાયાં સ્વે મહિમ્નિ ત્વયાનઘ ।
વસ્તવ્યં સ્ફુટિતે કુમ્ભે કુમ્ભાકાશેન ખે યથા

કલ્પાન્તસ્થાયિની શુદ્ધા દૃષ્ટલોકપરાવરા ।
ઇયં તવ તનુર્જાતા જીવન્મુક્તવિલાસિની

નોદિતા દ્વાદશાદિત્યા ન પ્રલીનાઃ શિલોચ્ચયાઃ ।
ન જગજ્જ્વલિતં સાધો તનું ત્યજસિ કિં મુધા

વાયુર્વહતિ નોન્મત્તસ્ત્રિલોકીભસ્મધૂસરઃ ।
લોલામરકપાલાઙ્કસ્તનું ત્યજસિ કિં મુધા

અશોક ઇવ મઞ્જર્યઃ પુષ્કરાવર્તવિદ્યુતઃ ।
ન સ્ફુરન્તિ જગત્કોશે તનું ત્યજસિ કિં મુધા

ધરાસારરણચ્છૈલાઃ પ્રજ્વલજ્જ્વલનોજ્જ્વલાઃ।
કકુભો ન વિશીર્યન્તે તનું ત્યજસિ કિં મુધા

ન બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાખ્યત્રયીશેષમિદં સ્થિતમ્ ।
જગજ્જરઠજીમૂતં તનું ત્યજસિ કિં મુધા

ન ચેહાદ્રિદલશ્રેણિમાત્રૈકાનુમિતાન્તરાઃ ।
દિશો જર્જરતાં યાતાસ્તનું ત્યજસિ કિં મુધા

સ્ફુટદદ્રીન્દ્રટંકારાઃ કરાઃ સૌરા ભ્રમન્તિ ખે ।
કલ્પાભ્રાણિ ન ગર્જન્તિ તનું ત્યજસિ કિં મુધા

અહં ભૂતાવકીર્ણાસુ સાલોકાસુ ખગધ્વજઃ ।
વિહરામિ દશાશાસુ મા દેહમવધીરય

ઇમે વયમિમે શૈલા ભૂતાનીમાન્યયં ભવાન્ ।
ઇદં જગદિદં વ્યોમ મા દેહમવધીરય

પીવરાજ્ઞાનયોગેન યસ્ય પર્યાકુલં મનઃ ।
દુઃખાનિ વિનિકૃન્તન્તિ મરણ તસ્ય રાજતે

કૃશોઽતિદુઃખી મૂઢોઽહમેતાશ્ચાન્યાશ્ચ ભાવનાઃ ।
મતિં યસ્યાવલુમ્પન્તિ મરણં તસ્ય રાજતે

આશાપાશનિબદ્ધોઽન્તરિતશ્ચેતશ્ચ નીયતે ।
યો વિલોલમનોવૃત્ત્યા મરણં તસ્ય રાજતે

યસ્ય તૃષ્ણાઃ પ્રભઞ્જન્તિ હૃદયં હૃતભાવનાઃ ।
પ્રરોહમિવ ગર્ધેભ્યો મરણં તસ્ય રાજતે

ચિત્તવૃત્તિલતા યસ્ય તાલોત્તાલમનોવને ।
ફલિતા સુખદુઃખાભ્યાં મરણં તસ્ય રાજતે

રોમરાજીલતાજાલં યસ્યેમં દેહદુર્દ્રુમમ્ ।
અનર્થૌઘો હરત્યુચ્ચૈર્મરણં તસ્ય રાજતે

યસ્ય સ્વદેહવિપિનમાધિવ્યાધિદવાગ્નયઃ ।
દહન્તિ લોલાઙ્ગલતં મરણં તસ્ય રાજતે

કામકોપાત્મકા યસ્ય સ્ફૂર્જન્ત્યજગરાસ્તનૌ ।
અન્તઃશુષ્કદ્રુમસ્યેવ મરણ તસ્ય રાજતે

યોઽયં દેહપરિત્યાગસ્તલ્લોકે મરણં સ્મૃતમ્ ।
ન સતા નાસતા તેન કારણં વેદ્યવેદનમ્

યસ્ય નોત્ક્રામતિ મતિઃ સ્વાત્મતત્ત્વાવલોકનાત્ ।
યથાર્થદર્શિનો જ્ઞસ્ય જીવિતં તસ્ય શોભતે

યસ્ય નાહંકૃતો ભાવો બુદ્ધિર્યસ્ય ન લિપ્યતે ।
યઃ સમઃ સર્વભાવેષુ જીવિતં તસ્ય રાજતે

યોઽન્તઃશીતલયા બુદ્ધ્યા રાગદ્વેષવિમુક્તયા ।
સાક્ષિવત્પશ્યતીદં હિ જીવિતં તસ્ય રાજતે

યેન સમ્યક્પરિજ્ઞાય હેયોપાદેયમુજ્ઝતા ।
ચિત્તસ્યાન્તેઽર્પિતં ચિત્તં જીવિતં તસ્ય શોભતે

અવસ્તુસદૃશે વસ્તુન્યસક્તં કલનામલે ।
યેન લીનં કૃતં ચેતો જીવિતં તસ્ય શોભતે

સત્યાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય લીલયેયં જગત્ક્રિયા ।
ક્રિયતેઽવાસનં યેન જીવિતં તસ્ય રાજતે

નાન્તસ્તુષ્યતિ નોદ્વેગમેતિ યો વિહરન્નપિ ।
હેયોપાદેયસંપ્રાપ્તૌ જીવિતં તસ્ય શોભતે

શુદ્ધપક્ષસ્ય શુદ્ધસ્ય હંસૌઘઃ સરસો યથા ।
યસ્માદ્ગુણૌઘો નિર્યાતિ જીવિતં તસ્ય શોભતે

યસ્મિન્શ્રુતિપથં પ્રાપ્તે દૃષ્ટે સ્મૃતિમુપાગતે ।
આનન્દં યાન્તિ ભૂતાનિ જીવિતં તસ્ય શોભતે

યસ્યોદયેષુ હૃદયેન જનામ્બુજાનિ
જીવાલિમન્તિ સકલાનિ વિલાસવન્તિ ।
તસ્યૈવ ભાતિ પરિજીવિતમક્ષયેન્દો-
રાપૂર્ણતેવ દનુજેશ્વર નેતરસ્ય

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ મોક્ષો૦ ઉપશમપ્રકરણે પ્રહ્લાદનિર્વાણે નારાયણવચનોપન્યાસો નામેકોનચત્વારિંશઃ સર્ગઃ