યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.36

ષટ્ત્રિશઃ સર્ગઃ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।
આત્મા સર્વપદાતીતશ્ચિરાત્સંસ્મૃતિમાગતઃ ।
દિષ્ટ્યા લબ્ધોઽસિ ભગવન્નમસ્તેસ્તુ મહાત્મને

અભિવન્દ્યાથ ચાલોક્ય ચિરમાલિઙ્ગ્યસે મયા ।
કોઽન્યઃ સ્યાત્ત્વદૃતે બન્ધુર્ભગવન્ભુવનત્રયે

હંસિ પાસિ દદાસિ ત્વં સ્તૌષિ યાસિ વિવલ્ગસિ ।
અયં પ્રાપ્તોસિ દૃષ્ટોસિ કિં કરોષિ ક્વ ગચ્છસિ

સ્વસત્તાપૂરિતાશેષવિશ્વ વિશ્વજનીન ભોઃ ।
સર્વત્ર લક્ષ્યસે નિત્યમધુના ક્વ પલાયસે

આવયોરન્તરં ભૂરિ જન્મવ્યવહિતાન્તરમ્ ।
અદૂરમદ્ય સંપન્નં દિષ્ટ્યા દૃષ્ટોઽસિ બાન્ધવ

નમસ્તે કૃતકૃત્યાય કર્ત્રે ભર્ત્રે નમોસ્તુ તે ।
નમઃ સંસારવૃન્તાય નિત્યાય વિમલાત્મને

નમશ્ચક્રાજહસ્તાય નમશ્ચન્દ્રાર્ધધારિણે ।
નમો વિબુધનાથાય નમસ્તે પદ્મજન્મને

વાચ્યવાચકદૃષ્ટ્યૈવ ભેદો યોઽયમિહાવયોઃ ।
અસત્યા કલ્પનૈવૈષા વીચિવીચ્યમ્ભસોરિવ

ત્વમેવાનન્તયાનન્તવસ્તુવૈચિત્ર્યરૂપયા ।
ભાવાભાવવિલાસિન્યા નિત્યયૈવ વિજૃમ્ભસે

નમો દ્રષ્ટ્રે નમઃ સ્રષ્ટ્રે નમોઽનન્તવિકાસિને ।
નમઃ સર્વસ્વભાવાય નમસ્તે સર્વગાત્મને

પ્રતિજન્મ ચિરં બહ્વ્યો દીર્ઘદુઃખવતા મયા ।
ત્વયા મયોપદિષ્ટેન દગ્ધેનાપહતૌજસા

આલોકિતા લોકદૃશો દૃષ્ટા દૃષ્ટાન્તદૃષ્ટયઃ ।
ન પ્રાપ્તસ્તત્ત્વયાઽનેન કિંચિદાસાદિતં ભવેત્

સર્વં મૃત્કાષ્ઠપાષાણવારિમાત્રમિદં જગત્ ।
નેહાસ્તિ ત્વદૃતે દેવ યત્પ્રાપ્તૌ નાભિવાઞ્છતિ

દેવાયમદ્ય લબ્ધોઽસિ દૃષ્ટોઽસ્યધિગતોઽસિ ચ ।
સંપ્રાપ્તોઽસિ ગૃહીતોઽસિ નમસ્તેસ્તુ ન મુહ્યસિ

યોઽક્ષ્ણોઃ કનીનિકારશ્મિજાલપ્રોતવપુઃ સ્થિતઃ ।
દેવ દર્શનરૂપેણ કથં સોઽત્ર ન દૃશ્યતે

યસ્ત્વક્સ્પર્શૌ સ્પૃશન્સર્વં ગન્ધં તૈલં તિલે યથા ।
સ્પર્શમન્તઃકરોત્યેષ સ કથં નાનુભૂયતે

યઃ શબ્દશ્રવણાદન્તઃ શબ્દશક્તિં પરામૃશન્ ।
રોમાઞ્ચં જનયત્યઙ્ગે સ દૂરસ્થઃ કથં ભવેત્

જિહ્વાપલ્લવલગ્નાનિ સ્વદિતસ્યાગ્રતોઽપિ ચ ।
સ્વદન્તે યસ્ય વસ્તૂનિ સ્વદતે સ ન કસ્ય ચ

પુષ્પગન્ધાનુપાદાય ઘ્રાણહસ્તેન દેહકમ્ ।
ય આલોકયતિ પ્રીત્યા કસ્યાસૌ ન કરે સ્થિતઃ

વેદવેદાન્તસિદ્ધાન્તતર્કપૌરાણગીતિભિઃ ।
યો ગીતઃ સ કથં હ્યાત્મા વિજ્ઞાતો યાતિ વિસ્મૃતિં

સૈવેહ દેહભોગાલી સુભગાપીયમદ્ય મે ।
અન્તર્ન સ્વદતે સ્વચ્છે ત્વયિ દૃષ્ટે પરાવરે

ત્વયા વિમલદીપેન ભાનુઃ પ્રકટતાં ગતઃ ।
ત્વયા શીતતુષારેણ ચન્દ્રઃ શિશિરતાં ગતઃ

ત્વયૈતે ગુરવઃ શૈલાસ્ત્વયૈતે દ્યુચરા ધૃતાઃ ।
ત્વયૈવેયં ધરા ધીરા ત્વયૈવામ્બરમમ્બરમ્

દિષ્ટ્યા મત્તામસિ પ્રાપ્તો દિષ્ટ્યા ત્વત્તામહં ગતઃ ।
અહં ત્વં ત્વમહં દેવ દિષ્ટ્યા ભેદોઽસ્તિ નાવયોઃ

અહં ત્વમિતિશબ્દાભ્યાં પર્યાયાભ્યાં મહાત્મનઃ ।
તવ વા મમ વા શાખા સંયુક્તાભ્યાં નમોનમઃ

નમો મહ્યમનન્તાય નિરહંકારરૂપિણે ।
નમો મહ્યમરૂપાય નમઃ સમસમાત્મને

મય્યાત્મનિ સમે સ્વચ્છે સાક્ષિભૂતે નિરાકૃતૌ ।
દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્ને સ્વાત્મન્યેવેહ તિષ્ઠસિ

મનઃ પ્રક્ષોભમાયાતિ સ્ફુરન્તીન્દ્રિયવૃત્તયઃ ।
શક્તિરુલ્લસતિ સ્ફારા પ્રાણાપાનપ્રવાહિની

વહન્તિ દેહયન્ત્રાણિ કૃષ્ટાન્યાશાવરત્રયા
ચર્મમાંસાસ્થિદિગ્ધાનિ મનઃસારથિમન્તિ ચ

અયં સંવિદ્વપુરહં ન કાચિન્ન કૃતાસ્પદઃ ।
દેહઃ પતતુ વોદેતુ યથાભિમતયેચ્છયા

ચિરાદહમહં જાતઃ સ્વાત્મલાભશ્ચિરાદયમ્ ।
ચિરાદુપશમ યાતિ કલ્પસ્યાન્તે જગદ્યથા

ચિરાત્સંસારગામિત્વાદ્દીર્ઘે સંસારવર્ત્મનિ ।
વિશ્રાન્તોઽસ્મિચિરં શ્રાન્તઃ કલ્પસ્યાન્ત ઇવાનલઃ

સર્વાતીતાય સર્વાય તુભ્યં મહ્યં નમો નમઃ ।
તેભ્યોઽપિ ચ નમસ્તેસ્તુ યે માં ત્વાં પ્રવદન્તિ ચ

અખિલાનન્તસંભોગા ન સ્પૃષ્ટા દોષવૃત્તિભિઃ ।
જયત્યકૃતસંરમ્ભા સાક્ષિતા પરમાત્મનઃ

આત્મન્પુષ્પ ઇવામોદો ભસ્ત્રાપિણ્ડ ઇવાનિલઃ ।
તિલે તૈલમિવાસ્મિંસ્ત્વં સર્વત્ર વપુષિ સ્થિતઃ

હંસિ પાસિ દદાસિ ત્વમવસ્ફૂર્જસિ વલ્ગસિ ।
અનહંકૃતિરૂપોઽપિ ચિત્રેયં તવ માયિતા

જયામીશજ્વલદ્દીપ્તિઃ સર્વમુન્મીલયઞ્જગત્ ।
જયામ્યુપરતારમ્ભો જગદ્ભૂયો નિમીલયન્

પરમાણોસ્તવૈવાન્તરિદં સંસારમણ્ડલમ્ ।
વટત્વં વટધાનાયાં બભૂવાસ્તિ ભવિષ્યતિ

હયદ્વિપરથાકારૈર્યદ્વત્ખે દૃશ્યતેઽમ્બુદઃ ।
તદ્વદાલોક્યસે દેવ પદાર્થશતવિભ્રમૈઃ

ભાવાનાં ભૂરિભઙ્ગાનામભવાય ભવાય ચ ।
ભવ ભાવવિમુક્તાત્મા ભાવાભાવબહિષ્કૃતઃ

જહિ માનં મહાકોપં કાલુષ્યં ક્રૂરતાં તથા ।
ન મહાન્તો નિમજ્જન્તિ પ્રાકૃતે ગુણસંકટે

પ્રાક્તનીં દીર્ઘદૌરાત્મ્યદશાં સ્મૃત્વા પુનઃપુનઃ ।
કોહં કિં તદ્બભૂવેતિ હસન્મુક્તાચ્છટાસિતમ્

તે પ્રયાતાઃ સમારમ્ભા ગતાસ્તે દગ્ધવાસરાઃ ।
યેષુ ચિન્તાનલજ્વાલાજાલાકીર્ણો ભવાનભૂત્

અદ્ય ત્વં દેહનગરે રાજા સ્ફારમનોરથઃ ।
ન દુઃખૈર્ગૃહ્યસે નાપિ સુખૈર્વ્યોમ કરૈરિવ

અદ્યેન્દ્રિયદુરશ્વાંશ્ચ જિત્વા જિતમનોગજઃ ।
ભોગારિમભિતો ભઙ્ક્ત્વાસામ્રાજ્યમધિતિષ્ઠસિ

અપારામ્બરપાન્થસ્ત્વમજસ્રાસ્તમયોદયઃ ।
અવભાસકરો નિત્યં બહિરન્તશ્ચ ભાસ્કરઃ

સર્વદૈવાસિ સંસુપ્તઃ શક્ત્યા સંબોધ્યસે વિભો ।
ભોગાલોકનલીલાર્થં કામિન્યા કામુકો યથા

દૃક્ક્ષુદ્રાભિરુપાનીતં દૂરાદ્રૂપમધુ ત્વયા ।
પીયતે સ્વીકૃતં શક્ત્યા નેત્રવાતાયનસ્થયા

બ્રહ્માણ્ડકોટરાધ્વાન્તાઃ પ્રાણાપાનપરૈસ્ત્વયા ।
ગતાગતૈર્બ્રહ્મપુરે સંપ્રેક્ષ્યન્તે પ્રતિક્ષણમ્

દેહપુષ્પે ત્વમામોદો દેહેન્દૌ ત્વમૃતામૃતમ્ ।
રસસ્ત્વં દેહવિટપે શૈત્યં દેહહિમે ભવાન્

ત્વય્યસ્તિ વિસ્મયસ્નેહઃ શરીરક્ષીરસર્પિષિ ।
ત્વમન્તરસ્ય દેહસ્ય દારુણ્યગ્નિરિવ સ્થિતઃ

ત્વમેવાનુત્તમાસ્વાદઃ પ્રાકાશ્યં તેજસામપિ ।
અવગન્તા ત્વમર્થાનાં ત્વં ભાસામવભાસકઃ

સ્પન્દસ્ત્વં સર્વવાયૂનાં ત્વં મનોહસ્તિનો મદઃ ।
પ્રજ્ઞાનલશિખાયાસ્ત્વં પ્રાકાશ્યં તૈક્ષ્ણ્યમેવ ચ

ત્વદ્વશાદિયમાત્મીયા વાચા સંપ્રવિલીયતે ।
દીપવત્પુનરન્યત્ર સમુદેતિ કુતોઽપિ સા

ત્વયિ સંસારવર્તિન્યઃ પદાર્થાવલયસ્તથા ।
કટકાઙ્ગદકેયૂરયુક્તયઃ કનકે યથા

ભવાનયમયં ચાહંત્વંશબ્દૈરેવમાદિભિઃ ।
સ્વયમેવાત્મનાત્માનં લીલાર્થં સ્તૌષિ વક્ષિ ચ

મન્દાનિલવિનુન્નોઽબ્દો ગજાશ્વનરદૃષ્ટિભિઃ ।
યથા સંલક્ષ્યતે વ્યોમ્નિ તથા ત્વં ભૂતદૃષ્ટિભિઃ

યથા હયગજાકારૈર્જ્વાલા લસતિ વહ્નિષુ ।
તથૈવાવ્યતિરિક્તૈસ્ત્વં દૃશ્યસે ભુવિ સૃષ્ટિષુ

ત્વં બ્રહ્માણ્ડકમુક્તાનામચ્છિન્નસ્તન્તુરાતતઃ ।
ક્ષેત્રં ત્વં ભૂતસસ્યાનાં ચિદ્રસાયનસેવિતમ્

અસત્તદનભિવ્યક્તં પદાર્થાનાં પ્રકાશ્યતે ।
ત્વયા તત્ત્વં યથા પક્ત્યા માંસાનાં સ્વાદવેદનમ્

વિદ્યમાનાપિ વસ્તુશ્રીર્ન સ્થિતા ત્વયિ ન સ્થિતે ।
વનિતારૂપલાવણ્યસત્તેવ ગતચક્ષુષઃ

સદપીહ ન સત્તાયૈ વસ્તુ નાવર્જિતં ત્વયા ।
તૃપ્તયે ન સ્વલાવણ્યં મુકુરાત્પ્રતિબિમ્બિતમ્

લુઠતિ ત્વાં વિના દેહઃ કાષ્ઠલોષ્ટસમઃ ક્ષિતૌ ।
સન્નપ્યસન્નગોચ્છ્રાયઃ શ્યામાસ્વિવ રવિં વિના

સુખદુઃખક્રમઃ પ્રાપ્ય ભવન્તં પરિનશ્યતિ ।
પ્રાકાશ્યમાસાદ્ય યથા તમસ્તેજોઽથવા હિમમ્

ત્વદાલોકનયૈવૈતે સ્થિતિં યાન્તિ સુખાદય ।
સૂર્યાલોકનયા પ્રાતર્વર્ણાઃ શુક્લાદયો યથા

લબ્ધાત્માનો વિનશ્યન્તિ સંબન્ધક્ષણ એવ તે ।
તે તમાંસીવ દીપસ્ય દૃષ્ટા એવ વ્રજન્ત્યલમ્

તમસ્તા તમસો દીપાસત્તાયાં સ્ફુટતાં ગતા ।
દીપસંબન્ધસમયે સા ચોત્પદ્ય વિનશ્યતિ

તદેવં સુખદુઃખશ્રીર્દૃષ્ટ્વૈવ ત્વામનામયમ્ ।
જાયતે જાતમાત્રૈવં સર્વનાશેન નશ્યતિ

ભઙ્ગુરત્વાદિહ સ્થાતું કાલં નાણુમપિ ક્ષમા ।
નિમેષલક્ષભાગાખ્યા તન્વી કાલકલા યથા

ગાન્ધર્વી નગરી તન્વી સુખદુઃખાદિભાવના ।
સ્ફુરતિ ત્વત્પ્રસાદેન ત્વયિ દૃષ્ટે વિલીયતે

ત્વદાલોકેક્ષણોદ્ભૂતા ત્વદાલોકેક્ષણક્ષયા ।
મૃતેવ જાતા જાતેવ મૃતા કેનોપલક્ષ્યતે

ક્ષણમપ્યસ્થિરં વસ્તુ કથં કાર્યકરં ભવેત્ ।
તરઙ્ગૈરુત્પલાકારૈર્માલા કથમવેક્ષ્યતે

યદા વા જાતનિર્નષ્ટં ક્રિયાં વસ્તુ કરિષ્યતે ।
તદા રમેત લોકોઽયં માલાં કૃત્વા તડિદ્ગણૈઃ

ઇમાં સુખાદિકાં લક્ષ્મીં વિવેકિજનચેતસિ ।
સ્થિતઃ સન્નેવ ગૃહ્ણાસિ ન જહાસિ સમસ્થિતિમ્

અવિવેકિષુ યોઽસિ ત્વં સહજાત્મન્યદૃચ્છયા ।
તદ્રૂપકથનેનાલં મમાનલ્પપદાસ્પદ

નિરીહેણ નિરંશેન નિરહંકૃતિના ત્વયા ।
સતા વાપ્યસતા વાપિ કર્તૃત્વમુરરીકૃતમ્

જય પ્રોડ્ડામરાકાર જય શાન્તિપરાયણ ।
જય સર્વાગમાતીત જય સર્વાગમાસ્પદ

જય જાત જયાજાત જય ક્ષત જયાક્ષત ।
જય ભાવ જયાભાવ જય જેય જયાજય

ઉલ્લસામ્યુપશામ્યામિ તિષ્ઠામ્યધિગતોઽસ્મિ ચ ।
જયી જયાય જીવામિ નમો મહ્યં નમોઽસ્તુ તે

ત્વયિ સ્થિતે મયિ વિગતામયાત્મનિ
સ્વસંસ્થિતૌ વ્યપગતરાગરઞ્જને ।
ક્વ બન્ધનં ક્વ ચ વિપદઃ ક્વ સંપદો
ભવાભવૌ ક્વ શમમુપૈમિ શાશ્વતમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે આત્મસ્તવનં નામ ષટ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ