યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.35

પઞ્ચત્રિંશઃ સર્ગઃ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।
ઓમિત્યેકોચિતાકારો વિકારપરિવર્જિતઃ ।
આત્મૈવાયમિદં સર્વં યત્કિંચિજ્જગતીગતમ્

મેદોસ્થિમાંસમજ્જાસૃગતીતોઽપ્યેષ ચેતનઃ ।
અન્તરસ્થો હિ સૂર્યાદીન્પ્રકાશયતિ દીપકઃ

ઉષ્ણીકરોતિ દહનં રસયત્યમૃતં રસમ્ ।
ઇન્દ્રિયાનુભવાન્ભુઙ્કતે ભોગાનિવમહીપતિઃ

તિષ્ઠન્નપિ હિ નાસીનો ગચ્છન્નપિ ન ગચ્છતિ ।
શાન્તોઽપિ વ્યવહારસ્થઃ કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે

પૂર્વમદ્ય તથેદાનીમિહામુત્રોભયત્ર ચ ।
વિહિતોઽવિહિતોઽપ્યેષ સમઃ સર્વાસુ વૃત્તિષુ

ઉદ્ભવત્યભયો ભાવં ભુવનાનિ તતસ્તતઃ ।
બ્રહ્માદિતૃણપર્યન્તં જગદાવર્તયન્સ્થિતઃ

નિત્યસ્પન્દમયો નિત્યમપિ દેવાત્સદાગતેઃ ।
સ્થાણોરપ્યક્રિયો નિત્યમાકાશાદપ્યલેપકઃ

મનાંસિ ક્ષોભયત્યેષ પલ્લવાનીવ મારુતઃ ।
વાહયત્યક્ષપઙ્કતિં સ્વામશ્વાલીમિવ સારથિઃ

અતિદુર્વિધવદ્દેહગેહે કર્મરતઃ સદા ।
સમ્રાડિવાત્મનિ સ્વસ્થઃ સંસ્થિતો ભોગભુગ્વિભુઃ

એષ એવ સદાઽન્વિષ્યઃ સ્તુત્યો ધ્યાતવ્ય એવ તુ ।
જરામરણસંમોહાદનેનોત્તીર્ય ગમ્યતે

સુલભશ્ચાયમત્યન્તં સુજેયશ્ચાપ્તબન્ધુવત્ ।
શરીરપદ્મકુહરે સર્વેષામેવ ષટ્પદઃ

અનાક્રુષ્ટોઽપ્યનાહૂતઃ સ્વદેહાદેવ લભ્યતે ।
મનાગેવોપહૂતોઽપિ ક્ષણાદ્ભવતિ સન્મુખઃ

નાસ્ય સંસેવ્યમાનસ્ય સર્વસંપત્તિશાલિનઃ ।
ધનાનામીશ્વરસ્યેવ સ્મયો ગર્વો યથા ભવેત્

આમોદ ઇવ પુષ્પેષુ તૈલં તિલકણેષ્વિવ ।
રસજાતિષ્વિવાસ્વાદો દેવો દેહેષુ સંસ્થિતઃ

અવિચારવશાદેષ હૃદયસ્થોઽપિ ચેતનઃ ।
ન જ્ઞાયતે ચિરાદૃષ્ટો દૃષ્ટબન્ધુરિવાગ્રતઃ

વિચારણાપરિજ્ઞાત એતસ્મિન્પરમેશ્વરે ।
અભ્યુદેતિ પરાનન્દો લબ્ધે પ્રિયજને યથા

અસ્મિન્દૃષ્ટે પરે બન્ધાવુદ્દામાનન્દદાયિનિ ।
આયાન્તિ દૃષ્ટયસ્તાસ્તા યાભિર્ભઙ્ગો વિલીયતે

ત્રુટ્યન્તે સર્વતઃ પાશાઃ ક્ષીયન્તે સર્વશત્રવઃ ।
ન કૃન્તન્તિ મનાંસ્યાશા ગૃહાણીવ દુરાખવઃ

અસ્મિન્દૃષ્ટે જગદ્દૃષ્ટં શ્રુતેઽસ્મિન્સકલં શ્રુતમ્ ।
સ્પૃષ્ટેચાસ્મિઞ્જગત્સ્પૃષ્ટં સ્થિતેઽસ્મિન્સંસ્થિતં જગત્

એષ જાગર્તિ સુપ્તાનાં પ્રહરત્યવિવેકિનામ્ ।
હરત્યાપદમાર્તાનાં વિતરત્યમહાત્મનામ્

વિચરત્યેષ લોકેષુ જીવ એવ જગત્સ્થિતૌ ।
વિલસત્યેવ ભોગેષુ પ્રસ્ફુરત્યેવ વસ્તુષુ

આત્મનાત્માનમેવાતઃ શાન્તેનાનુભવન્ભવી ।
સ્થિતઃ સર્વેષુ દેહેષુ તીક્ષ્ણત્વં મરિચેષ્વિવ

ચેતનાકલનારૂપી સબાહ્યાભ્યન્તરાશ્રિતઃ ।
જગત્પદાર્થસંભારે સત્તાસામાન્યમાસ્થિતઃ

એષ શૂન્યત્વમાકાશે સ્પન્દ એષ સદાગતૌ ।
પ્રકાશશ્ચૈવ તેજસ્તુ પયસ્સ્વેષ રસઃ પરઃ

કાઠિન્યમવનાવેવમૌષ્ણ્યમેવ હુતાશને ।
શૈત્યમેષ નિશાનાથે સત્તા ચૈષ જગદ્ગણે

મષીપિણ્ડે યથા કાર્ષ્ણ્યં શૈત્યં હિમકણે યથા ।
યથા પુષ્પેષુ સૌગન્ધ્યં દેહે દેહપતિસ્તથા

યથા સર્વગતા સત્તા કાલઃ સર્વગતો યથા ।
પ્રભુશક્તિર્મહી યસ્ય સર્વદેશગતા યથા

રૂપાલોકમનસ્કારયુક્તં સત્ત્વં તથાત્મનઃ ।
નિત્યઃ સોઽયં મહાદેવો દેવાનામેવ બોધકઃ

અહમેવાસ્મિ મે નાસ્તિ કલનાપિ કિલેતરા ।
રેણુનેવાણુના વ્યોમ્નિ પદ્મપત્રમિવામ્ભસા

સંભ્રમેણેવ પાષાણે સંબન્ધો મયિ નેતરૈઃ ।
સુખદુઃખશ્રિયો દેહે મા પતન્તુ પતન્તુ વા

તુમ્બકોપરિ ધારાશ્ચ કા નઃ ક્ષતિરુપસ્થિતા ।
દીપાઙ્ગાતિગતો રજ્વા નાલોકો બધ્યતે યથા

તથા નાયમહં બદ્ધઃ સર્વભાવગણાતિગઃ ।
સંબન્ધઃ કોઽસ્તુ નઃ કામૈર્ભાવાભાવૈરથેન્દ્રિયૈઃ

કેન સંબધ્યતે વ્યોમ કેન સંબાધ્યતે મનઃ ।
શરીરે શતધા યાતે ખણ્ડના કા શરીરિણઃ

કુમ્ભે ભગ્ને ક્ષતે ક્ષીણે કુમ્ભાકાશસ્ય કા ક્ષતિઃ ।
પિશાચક ઇવાદૃશ્યો મનો નામોદિતં મુધા

જડે તસ્મિન્ક્ષતે બોધાત્કા નઃ ક્ષતિરુપસ્થિતા ।
સુખદુઃખમયી યસ્ય વાસના તન્મનો મમ

અભવત્પૂર્વમદ્યૈકા સંપન્નાઽતનુનિર્વૃતિઃ ।
અન્યો ભુઙ્ક્તેઽન્ય આદત્તેઽપ્યન્યસ્યાનર્થસંકટઃ

અન્યઃ પશ્યત્યહો મૌર્ખ્યં કસ્યેયં ખલુ ચક્રિકા ।
ભુઙ્ક્તે પ્રકૃતિરાદત્તે મનોદેહસ્ય સંકટઃ

દુષ્ટાત્મા મૌર્ખ્યમસ્તીહ ન કિંચિત્કેવલે ક્ષતિઃ ।
ન મે ભોગસ્થિતૌ વાઞ્છા ન ચ ભોગવિવર્જને

યદાયાતિ તદાયાતુ યત્પ્રયાતિ પ્રયાતુ તત્ ।
સુખેષુ મમ નાપેક્ષા નોપેક્ષા દુઃખવૃત્તિષુ

સુખદુઃખાન્યુપાયાન્તુ યાન્તુ વાપ્યહમેષુ કઃ ।
વાસના વિવિધા દેહે ત્વસ્તં ચોદયમેવ વા

પ્રયાન્તુ નાહમેતાસુ ન ચૈતા મમ કાશ્ચન ।
એતાવન્તમહં કાલમજ્ઞાનરિપુણા હતઃ

હૃત્વા વિવેકસર્વસ્વમેકાન્તમવપોથિતમ્ ।
વૈષ્ણવેન પ્રસાદેન સ્વસમુત્થેન ચારુણા

ઇદાનીં સંપરિજ્ઞાય મયૈષ પરિમોષિતઃ ।
અહંકારપિશાચોઽયં શરીરતરુકોટરાત્

પરાવબોધમન્ત્રેણ મયેદાનીમપાકૃતઃ ।
નિરહંકારયક્ષોઽયં મચ્છરીરમહાદ્રુમઃ

પુણ્યતામલમાયાતઃ પ્રફુલ્લ ઇવ રાજતે ।
પ્રશાન્તમોહદારિદ્ર્યો દુરાશાદોષસંક્ષયે

વિવેકધનસંભારાન્સ્થિતોઽસ્મિ પરમેશ્વરઃ ।
જ્ઞાતં જ્ઞાતવ્યમખિલં દૃષ્ટા દ્રષ્ટવ્યદૃષ્ટયઃ

તત્પ્રાપ્તમધુના યેન નાપ્રાપ્તમવશિષ્યતે ।
દિષ્ટ્યા દૂરોજ્ઝિતાનર્થામપેતવિષયોરગામ્

સંશાન્તમોહનીહારાં શાન્તાશામૃગતૃષ્ણિકામ્ ।
રજોરહિતસર્વાશાં શીતલોપશમદ્રુમામ્

પ્રાપ્તોઽસ્મિ વિતતાં ભૂમિમુન્નતાં પારમાર્થિકીમ્ ।
સ્તુત્યા પ્રણત્યા વિજ્ઞપ્ત્યા શમેન નિયમેન ચ

લબ્ધોઽયં ભગવાનાત્મા દૃષ્ટશ્ચાધિગતઃ સ્ફુટમ્ ।
અહંકારપદાતીતશ્ચિરાત્સંસ્મૃતિમાગતઃ

સ્વભાવાદ્ભગવાનાત્મા વિષ્ણોર્બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
ઇન્દ્રિયોરગગર્તેષુ મરણશ્વભ્રભૂમિષુ

તૃષ્ણાકરઞ્જકુઞ્જેષુ કામકોલાહલેષુ ચ ।
વાસનાવનજાલેષુ જન્મકૂપાન્તરેષુ ચ

દુઃખદાવાગ્નિદાહેષુ દુઃખદાવાગ્નિહારિષુ ।
પાતોત્પાતદશાલક્ષૈર્મજ્જનોન્મજ્જનભ્રમૈઃ

આવિર્ભાવતિરોભાવૈરાશાપાશવિચેષ્ટનૈઃ ।
અહં ચિરમહંકારદ્વિષા સમવમોષિતઃ

નિશાયામલ્પવીર્યાત્મા પિશાચેનેવ જઙ્ગલે ।
સ્વયમેવ ત્વથેદાનીં ક્રિયાશક્ત્યા સ્વયૈવ હિ

શૌરિણા વ્યપદેશેન વિવેકશ્રીર્વિબોધિતા ।
પ્રબુદ્ધે ભવતીશાને તમહંકારરાક્ષસમ્

ન પશ્યામિ નભોદીપે જ્વલિતે તિમિરં યથા ।
તસ્યાહંકારયક્ષસ્ય મનોવિવરવાસિનઃ

દીપસ્યેવ પ્રશાન્તસ્ય ન વેદ્મિ ગતિમીશ્વરઃ ।
દૃષ્ટ એવ ત્વયીશાને પલાયનપરાયણઃ

સંપન્નો મદહંકારશ્ચોરઃ સૂર્યોદયે યથા ।
અસદભ્યુત્થિતે તસ્મિન્નહંકારે પિશાચવત્

ગતે તિષ્ઠામ્યહં સ્વસ્થો નિર્ગોનસ ઇવ દ્રુમઃ । ।
શામ્યામિ પરિનિર્વામિ જગત્યસ્મિન્પ્રબોધવાન્

તસ્કરેણોજ્ઝિતોઽસ્મીતિ નિવૃર્તોઽસ્મિ ચિરોદયમ્ ।
શૈત્યમભ્યાગતોસ્મ્યન્તઃ શાન્તાશામૃગતૃષ્ણિકઃ

પ્રાવૃડમ્બુભરસ્નાતઃ શાન્તદાવ ઇવાચલઃ ।
પ્રમાર્જિતેહમિત્યસ્મિન્પદે સ્વાર્થવિચારતઃ

કો મોહઃ કાનિ દુઃખાનિ કાઃ કદાશાઃ ક આધયઃ ।
નરકસ્વર્ગમોક્ષાદિભ્રમાઃ સત્યામહંકૃતૌ

ભિત્તાવેવ પ્રવર્તન્તે ચિત્રેહા ન નભસ્તલે ।
અહંકારકલાપિત્તે ચિત્તે જ્ઞાનચમત્કૃતિઃ ।
ન રાજતેંઽશુકે મ્લાને યથા કુઙ્કુમરઞ્જના

નિરહંકારજલદે તૃષ્ણાસારવિવર્જિતે ।
ભાતિ ચિત્તશરદ્વ્યોમ્નિ સ્વચ્છતા કાન્તિશાલિની

નિરહંકારપઙ્કાય સંપ્રસન્નાન્તરાય ચ ।
મહ્યમાનન્દસરસે તુભ્યમાત્મન્નમો નમઃ

શાન્તેન્દ્રિયોગ્રગ્રાહાય ક્ષીણચિત્તૌર્વવહ્નયે ।
આનન્દામ્બુધયે તુભ્યં મહ્યમાત્મન્નમો નમઃ

ગતાહંકારમેઘાય શાન્તાશાદાવવહ્નયે ।
મહ્યમાનન્દશૈલાય વિભ્રાન્તાય નમો નમઃ

પ્રફુલ્લાનન્દપદ્માય શાન્તચિન્તામયોર્મવે ।
મહ્યં સન્માનસાયાત્મંસ્તુભ્યમન્તર્નમો નમઃ

સંવિદાભાસપક્ષાય પદ્મકોટરવાસિને ।
સર્વમાનસહંસાય સ્વાત્મનેઽન્તર્નમો નમઃ

કલાકલિતરૂપાય નિષ્કલાયામૃતાત્મને ।
સદોદિતાય પૂર્ણાત્મન્ શશિને તે નમો નમઃ

સદોદિતાય શાન્તાય મહાહૃદ્ધ્વાન્તહારિણે ।
સર્વગાયાપ્યદૃશ્યાય ચિત્સૂર્યાય નમો નમઃ

અસ્નેહસ્નેહદીપાય વૃત્તિનિષ્ક્રાન્તવર્તિને ।
સ્વભાવાધારધીરાય ચિદ્દીપાય નમો નમઃ

મદનાનલસંતપ્તે શીતેન મનસા મનઃ ।
ભગ્નમન્તર્મયા તપ્તમયસેવ બલાદયઃ

ઇન્દ્રિયેણેન્દ્રિયં છિત્ત્વા છિત્ત્વા ચ મનસા મનઃ ।
અહંકૃતિમહંકૃત્યા છિત્ત્વા શેષો જયામ્યહમ્

ભાવેનાભાવમાચ્છિદ્ય હિત્વા તૃષ્ણામતૃષ્ણયા ।
નિષ્પિષ્ય પ્રજ્ઞયાઽપ્રજ્ઞાં જ્ઞોઽજ્ઞઃ સત્યોસિ તે નમઃ

મનસા મનસિ ચ્છિન્ને નિરહંકારતાં ગતે ।
ભાવેન ગલિતે ભાવે સ્વચ્છસ્તિષ્ઠામિ કેવલઃ

નિર્ભાવં નિરહંકારં નિર્મનસ્કમનીહિતમ્ ।
કેવલં સ્પન્દશુદ્ધાત્મન્યેવ તિષ્ઠતિ મે વપુઃ

હેલાનુકમ્પિતાનન્તવિશ્વેશાદતિશાયિની ।
પરમોપશમોપેતા જાતેયં મમ નિર્વૃતિઃ

પ્રશાન્તમોહવેતાલો ગતાહંકારરાક્ષસઃ ।
કદાશારૂપિકોન્મુક્તો જાતોઽસ્મિ વિગતજ્વરઃ

તૃષ્ણારજ્જુગુણં છિત્ત્વા મચ્છરીરકપઞ્જરાત્ ।
ન જાને ક્વ ગતોડ્ડીય દુરહંકૃતિપક્ષિણી

ઉદ્ધૂલિતે ઘનાજ્ઞાનકુલાયે કાયપાદપાત્ ।
ન જાને ગત ઉડ્ડીય ક્વાહંભાવવિહંગમઃ

દુરાશાદીર્ઘદૌરાત્મ્યધૂસરા ભોગભસ્મના ।
ભયભોગિહિતા દિષ્ટ્યા ભૂયસ્યો વાસનાઃ ક્ષતાઃ

એતાવન્તમહં કાલં કોઽભૂવં ચિત્રમીદૃશમ્ ।
યેનાહમેષ મિથ્યૈવ દૃઢાહંકારતાં ગતઃ

અદ્યાહમસ્મિ જાતોઽયમહમદ્ય મહામતિઃ ।
અહંકારમહાભ્રેણ યત્કૃષ્ણેનાલમુજ્ઝિતઃ

દૃષ્ટોઽયમાત્મા ભગવાંસ્તથૈવાધિગતો મયા ।
આલબ્ધશ્ચાનુભૂતોઽઙ્ગં સ્વાનુભૂતૌ નિયોજિતઃ

ગતાસ્પદં ગતમનનં ગતૈષણં
તિરસ્કૃતં નિપુણમહંકૃતિભ્રમૈઃ ।
નિરીહિતં વ્યપગતરાગરઞ્જનં
વિકૌતુકં પ્રશમમિદં ગતં મનઃ

દુરુત્તરાઃ સમવિષમા મહાપદઃ
સુદુઃસહાઃ પ્રભવનદીર્ઘદોષદાઃ ।
ગતાઃ ક્ષયં સમધિગતો મહેશ્વર-
શ્ચિદદ્વયોઽપગતમચિત્ત્વમન્તરે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે બ્રહ્માત્મચિન્તા નામ પઞ્ચત્રિંશઃ સર્ગઃ