યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.31

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથ દુઃખપરીતાત્મા હરિણા હતદાનવે ।
પ્રહ્લાદશ્ચિન્તયામાસ મૌની પાતાલકોટરે

કોન્વસ્માકમુપાયઃ સ્યાદ્ય એવેહાસુરાઙ્કુરઃ ।
તીક્ષ્ણાગ્રો જાયતે તં તં ભુઙ્ક્તે શાખામૃગો હરિઃ

ન કદાચન પાતાલે દૈત્યા દોર્દણ્ડશાલિનઃ ।
સ્થિરા બભૂવુરુદ્ભિન્નાઃ પદ્મા ઇવ હિમાચલે

ઉત્પત્ત્યોત્પત્ત્ય નશ્યન્તિ ભાસુરાકારઘર્ઘરાઃ ।
ક્ષીણપ્રસ્ફુરિતારમ્ભાસ્તરઙ્ગા ઇવ વારિધેઃ

સબાહ્યાભ્યન્તરં કષ્ટં સમગ્રાલોકહારિણઃ ।
રિપવઃ પ્રૌઢિમાયાતા અપૂર્વતિમિરભ્રમાઃ

તમઃપ્રપૂર્ણહૃદયાઃ સંકુચત્પત્રસંપદઃ ।
સુહૃદઃ ખેદમાયાન્તિ નિશીથકમલાકરાઃ

તાતસ્ય મલિનૈર્નૂનં પાદપીઠોપમર્દકૈઃ ।
સુરૈર્વિષય આક્રાન્તો મૃગૈરિવ મહાવનમ્

નિરુદ્યમા ગતશ્રીકા દીનાઃ પ્રકટિતાશયાઃ ।
બાન્ધવા ન વિરાજન્તે પદ્માઃ પ્લુષ્ટદલા ઇવ

સ્ફુરન્ત્યસુરવીરાણાં ગૃહેષ્વવિરતાનિલૈઃ ।
ધૂસરા ભસ્મનીહારા ધૂપધૂમભરા ઇવ

હૃતદ્વારકપાટાસુ દૈત્યાન્તઃપુરભિત્તિષુ ।
પ્રભા મરકતસ્યેવ જાતા નવયવાઙ્કુરાઃ

ત્રિલોકીનાભિનલિનીમત્તેભા દાનવા અપિ ।
દેવવદ્દૈન્યમાયાતાઃ કિમસાધ્યમહો વિધેઃ

મનાક્ચલતિ પર્ણેઽપિ દૃષ્ટારિભયભીતયઃ ।
વધ્વસ્ત્રસ્યન્તિ વિધ્વસ્તા મૃગ્યો ગ્રામગતા ઇવ

આસુરીકર્ણપૂરાર્થ ફુલ્લા રત્નગુલુચ્છકાઃ ।
નરસિંહકરાલૂનાઃ સ્થાણુતામાગતા દ્રુમાઃ

દિવ્યામ્બરલતાપત્રા રત્નસ્તબકદન્તુરાઃ ।
પુનરારોપિતાસ્તત્ર નન્દને કલ્પપાદપાઃ

પુરા ત્વમરબન્દીનામસુરેઃ સંસ્તુતં મુખમ્ ।
અદ્ય ત્વસુરબન્દીનાં સુરૈરાલોકિતં મુખમ્

મન્યે દાનમહાનદ્યઃ સુરેભકટભિત્તિષુ ।
પ્રવૃત્તાસ્તા ભવિષ્યન્તિ શૈલસાનુષ્વિવાપગાઃ

અસ્માકમિભગણ્ડેષુ દાનદાહવિભૂતયઃ ।
લસન્તિ મરુખણ્ડેષુ સંશુષ્કેષ્વિવ ધૂલયઃ

વિકાસિસિતમન્દારમકરન્દારુણાનિલાઃ ।
તે મેરુશિખરૈસ્તુલ્યા દૈત્યા દુર્લભતાં ગતાઃ

સુરગન્ધર્વસુન્દર્યો દાનવાન્તઃપુરોચિતાઃ ।
અદ્ય મેરૌ સ્થિતિં યાતા મઞ્જર્ય ઇવ પાદપે

કષ્ટં તાત પુરંધ્રીણા શુષ્કામ્બુરુહનીરસાઃ ।
વિલાસાઃ સુરનારીભિર્ભર્ત્સ્યન્તે લાસ્યલીલયા

પૂર્વં યૈરેવ મત્તાતશ્ચામરૈરુપવીજિતઃ ।
સહસ્રનયનઃ સ્વર્ગે કષ્ટં તૈરેવ વીજ્યતે

ઇયમસ્માકમપ્યાપદાગતા દૈન્યદાયિની ।
તસ્યૈકસ્ય પ્રસાદેન દુષ્પૌરુષગતેર્હરેઃ

તદ્દોર્વનઘનચ્છાયાલબ્ધવિશ્રાન્તયઃ સુરાઃ ।
ન કદાચન તપ્યન્તે હિમાદ્રેરિવ સાનવઃ

શૌરિશૌર્યાગ્રશિખરસંશ્રયેણાશ્રિતશ્રિયઃ ।
અસ્માન્સમુપરુન્ધન્તિ શુનઃ શાખામૃગા ઇવ

તેનાસુરપુરન્ધ્રીણાં નિત્યં મણ્ડનમણ્ડને ।
મુખપદ્મે સ્થિતં બાષ્પમબ્જિનીનાં હિમં યથા

શીર્ણભિન્નલુઠદ્ભિત્તિર્જગજ્જરઠમણ્ડપઃ ।
અયં નીલમણિસ્તમ્ભૈસ્તદ્ભુજૈરેવ ધાર્યતે

સ ધર્તા સુરસૈન્યસ્ય મજ્જતો વિપદર્ણવે ।
ક્ષીરોદોદરમગ્નસ્ય મન્દરસ્યેવ કચ્છપઃ

એતે તાતાદયઃ સર્વે તેનૈવાસુરસત્તમાઃ ।
પાતિતાઃ ક્ષુબ્ધકલ્પાન્તવાતેનેવ કુલાચલાઃ

સ એક એવ સંહારકર્મક્ષમભુજાનલઃ ।
સુરસાર્થગુરુઃ શ્રીમાન્વિષમો મધુસૂદનઃ

દૈત્યદોર્દણ્ડપરશોસ્તસ્ય વીર્યેણ વીર્યવાન્ ।
દાનવાન્બાધતે શક્રો બાલકાનિવ મર્કટઃ

દુર્જયઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ પ્રવિમુક્તાયુધોઽપિ સન્ ।
નાસૌ શસ્ત્રાસ્ત્રવિચ્છેદૈર્વજ્રસારો વિદીર્યતે

અભ્યસ્તા બહવસ્તેન મિથઃ પ્રેરિતપર્વતાઃ ।
ભીમાઃ સમરસંરમ્ભાઃ સમમસ્મત્પિતામહઃ

તાસુ તાસ્વતિઘોરાસુ વિતતાસ્વતિરાજિષુ ।
યો ન ભીત ઇદાનીં સ ભયમેષ્યતિ કા કથા

ઉપાયમેકમેવેમં હરેરાક્રમણે સ્ફુટમ્ ।
મન્યે તદ્વ્યતિરેકેણ વિદ્યતે ન પ્રતિક્રિયા

સર્વાત્મના સર્વધિયા સર્વસંરમ્ભરંહસા ।
સ એવ શરણં દેવો ગતિરસ્તીહ નાન્યથા

ન તસ્માદધિકઃ કશ્ચિદસ્તિ લોકત્રયાન્તરે ।
પ્રલયસ્થિતિસર્ગાણાં હરિઃ કારણતાં ગતઃ

અસ્માન્નિમેષાદારભ્ય નારાયણમજં સદા ।
સંપ્રપન્નોઽસ્મિ સર્વત્ર નારાયણમયો હ્યહમ્

નમો નારાયણાયેતિ મન્ત્રઃ સર્વાર્થસાધકઃ ।
નાપૈતિ મમ હૃત્કોશાદાકાશાદિવ મારુતઃ

હરિરાશા હરિર્વ્યોમ હરિરુર્વી હરિર્જગત્ ।
અહં હરિરમેયાત્મા જાતો વિષ્ણુમયો હ્યહમ્

અવિષ્ણુઃ પૂજયન્વિષ્ણું ન પૂજાફલભાગ્ભવેત્ ।
વિષ્ણુર્ભૂત્વા યજેદ્વિષ્ણુમયં વિષ્ણુરહં સ્થિતઃ

હરિઃ પ્રહ્રાદનામા યો મત્તો નાન્યો હરિઃ પૃથક્ ।
ઇતિ નિશ્ચયવાનન્તર્વ્યાપકોઽહં ચ સર્વતઃ

અનન્તમિદમાકાશમાપૂર્ય વિનતાસુતઃ ।
કનકાઙ્ગો મમાઙ્ગાનામયમાસનતાં ગતઃ

કરશાખૈકવિશ્રાન્તસર્વહેતિવિહંગમાઃ ।
નખાંશુમઞ્જરીકીર્ણા મહામરકતદ્રુમાઃ

ઇમે તે મૃદુમન્દારદામદિગ્ધાંસમણ્ડલાઃ ।
મન્દરાઘૃષ્ટકેયૂરાશ્ચત્વારો મમ બાહવઃ

ચલચ્છશિકલાપૂરચારુચામરધારિણી ।.
ઇયં મે પાર્શ્વગા લક્ષ્મીઃ ક્ષીરોદકુહરોત્થિતા

હેલાવિલુબ્ધભુવના ત્રૈલોક્યતરુમઞ્જરી ।
ઇયં મે પાર્શ્વગા કીર્તિરચલામલભાસિની

અનારતજગજ્જાલનવનિર્માણકારિણી ।
ઇયં મે પાર્શ્વગા માયા સ્વેન્દ્રજાલવિલાસિની

ઇયં સા હેલયાક્રાન્તત્રૈલોક્યતરુખણ્ડિકા ।
જયા સ્ફુરતિ મે પાર્શ્વે લતા કલ્પતરોરિવ

ઇમૌ મે નિત્યશીતોષ્ણૌ દેવૌ શીતાંશુભાસ્કરૌ ।
પ્રકટીકૃતસંસારૌ મુખમધ્યે વિલોચને

મમેયમુત્પલશ્યામા પીનામ્ભોધરસુન્દરી ।
શ્યામીકૃતકકુપ્ચક્રા દેહદીપ્તિર્વિસર્પિણી

અયં મમ કરે શઙ્ખઃ પાઞ્ચજન્યઃ સ્ફુરદ્ધ્વનિઃ ।
મૂર્તં ખમિવ શબ્દાત્મા ક્ષીરોદ ઇવ સંસ્થિતઃ

અયં મે કર્ણિકાકોશનિલીનબ્રહ્મષટ્પદઃ ।
પદ્મઃ કરતલે શ્રીમાન્સ્વનાડીકુહરોદ્ભવઃ

ઇયં મે રત્નચિત્રાઙ્ગી સુમેરુશિખરોપમા ।
હેમાઙ્ગદા ગદા ગુર્વી દૈત્યદાનવમર્દિની

અયં મે ભાસ્કરાકાર ઉદ્યદંશુઃ સુદર્શનઃ ।
જ્વાલાજટિલપર્યન્તપરિપાટલદિક્તટઃ

અયં મે કેતુમદ્વહ્નિસુન્દરો જ્વલિતોઽસિતઃ ।
કુઠારો દૈત્યવૃક્ષાણાં નન્દયન્નન્દકઃ સ્થિતઃ

ઇદં મે શરધારાણાં પુષ્કરાવર્તકોપમમ્ ।
શાર્ઙ્ગં ધનુરહીન્દ્રાભમિન્દ્રકાર્મુકસુન્દરમ્

ઇમાન્યહમનન્તાનિ જગન્તિ જઠરે ચિરમ્ ।
બિભર્મિ જાતનષ્ટાનિ વર્તમાનાન્યનેકશઃ

ઇમૌ મહી મે ચરણાવિદં મે ગગનં શિરઃ ।
ઇદં વપુર્મે ત્રિજગદિમે મે કુક્ષયો દિશઃ

સાક્ષાદયમહં વિષ્ણુર્નીલમેઘોદરદ્યુતિઃ ।
સુપર્ણપર્વતારૂઢઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ

એતે મત્તઃ પલાયન્તે સમગ્રા દુષ્ટચેતસઃ ।
તાર્ણાસ્તરલસંચારાઃ પવનાદિવ રાશયઃ

અયં નીલોત્પલશ્યામઃ પીતવાસા ગદાધરઃ ।
લક્ષ્મીવાન્ગરુડારૂઢઃ સ્વયમેવાહમચ્યુતઃ

કો મામેતિ વિરુદ્ધાત્મા ત્રૈલોક્યદહનક્ષમમ્ ।
સ્વનાશાય તતઃ ક્ષુબ્ધં કાલાગ્નિં શલભો યથા

ઇમે મે તૈજસીં સૃષ્ટિં મમાગ્રસ્થાઃ સુરાસુરાઃ ।
ન શક્નુવન્તિ સંરોદ્ધું ચક્ષુર્મન્દાઃ પ્રભા ઇવ

ઇમં મામીશ્વરં વિષ્ણું બ્રહ્મેન્દ્રાગ્નિહરાદયઃ ।
સ્તુવન્ત્યનન્તયા વાચા બહુવક્ત્રસમુત્થયા

અયં વિજૃમ્ભિતૈશ્વર્યો જાતોઽહમજિતાકૃતિઃ ।
સર્વદ્વન્દ્વપદાતીતો મહિમ્ના પરમેણ હિ

ત્રિભુવનભવનોદરૈકમૂર્તિ પ્રસભવિભિન્નસમસ્તદુષ્ટસત્ત્વમ્ ।
ઘનગિરિતૃણકાનનાન્તરસ્થં સકલભયાપહરં વપુઃ પ્રણૌમિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષો૦ ઉપશમપ્રકરણે પ્રહ્લાદનિર્વાણે નારાયણીકરણં નામૈકત્રિંશઃ સર્ગઃ