યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.29

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથ વર્ષસહસ્રેણ દિવ્યેનાસુરપુઙ્ગવઃ ।
દેવદુન્દુભિનિર્ઘોષૈર્બુબુધે ભગવાન્બલિઃ

બલૌ પ્રબુદ્ધે તદ્બાલં વિરેજે નગરં તદા ।
વૈરિઞ્ચ ઇવ સૂર્યૌઘ ઉદિતે કમલાકરઃ

બલિઃ પ્રબુદ્ધ એવાસૌ યાવન્નાયાન્તિ દાનવાઃ ।
તાવત્સંચિન્તયામાસ સમાધિસદને ક્ષણમ્

અહો નુ રમ્યા પદવી શીતલા પારમાર્થિકી ।
અહમસ્યાં ક્ષણં સ્થિત્વા પરાં વિશ્રાન્તિમાગતઃ

તદેતામેવ પદવીમવલમ્બ્ય કરોમ્યહમ્ ।
ભવતીહોપભુક્તાભિઃ કિં મે બાહ્યવિભૂતિભિઃ

ઐન્દવેષ્વપિ વિશ્વેષુ ન તથાનન્દવીચયઃ ।
તોષયન્તિ યથાન્તર્મે સંસિદ્ધિભવભૂતયઃ

ઇતિ ભૂયોઽપિ વિશ્રાન્ત્યૈ કુર્વાણં ગલિતં મનઃ ।
બલિમાવારયામાસુર્દૈત્યાશ્ચન્દ્રમિવામ્બુદાઃ

તાનાલોક્ય પુનર્દધ્યૌ તત્પ્રણામાકુલેક્ષણઃ ।
તૈઃ કુલાચલસંકાશૈઃ પરિવીતવપુસ્ત્વિદમ્

ચિતઃ ક્ષીણવિકલ્પસ્ય કિમુપાદેયમસ્તિ મે ।
મનસ્તદભિપાતિત્વાદ્યાતિ તદ્રસતામલમ્

મોક્ષમિચ્છામ્યહં કસ્માદ્બદ્ધઃ કેનાસ્મિ વૈ પુરા ।
અબદ્ધો મોક્ષમિચ્છામિ કેયં બાલવિડમ્બના

ન બન્ધોસ્તિ ન મોક્ષોસ્તિ મૌર્ખ્યં મે ક્ષયમાગતમ્ ।
કિં મે ધ્યાનવિલાસેન કિં વા ધ્યાનેન મે ભવેત્

ધ્યાનાધ્યાનભ્રમૌ ત્યક્ત્વા પુંસ્ત્વં સ્વમવલોકયત્ ।
યદાયાતિ તદાયાતુ ન મે વૃદ્ધિર્ન વા ક્ષયઃ

ન ધ્યાનં નાપિ વાઽધ્યાનં ન ભોગાન્નાપ્યભોગિતામ્ ।
અભિવાઞ્છામિ તિષ્ઠામિ સમમેવ ગતજ્વરઃ

ન મે વાઞ્છા પરે તત્ત્વે ન મે વાઞ્છા જગત્સ્થિતૌ ।
ન મે ધ્યાનદશાકાર્યં ન કાર્યં વિભવેન મે

નાહં મૃતો ન જીવામિ ન સન્નાસન્ન સન્મયઃ ।
નેદં મે નૈવ ચાન્યન્મે નમો મહ્યમહં બૃહત્

ઇદમસ્તુ જગદ્રાજ્યં તિષ્ઠામ્યત્ર તુ સંસ્થિતઃ ।
નેહ વાસ્તુ જગદ્રાજ્યં તિષ્ઠામ્યાત્મનિ શીતલઃ

કિં મે ધ્યાનદૃશા કાર્યં કિં રાજ્યવિભવશ્રિયા ।
યદાયાતિ તદાયાતુ નાહં કિંચન મે ક્વચિત્

ન કિંચિદપિ કર્તવ્યં યદિ નામ મયાધુના ।
તત્કસ્માન્ન કરોમીદં કિંચિત્પ્રકૃતકર્મ વૈ

ઇતિ નિર્ણીય પૂર્ણાત્મા બલિર્જ્ઞાનવતાં વરઃ ।
દૈત્યાનાલોકયામાસ પદ્માનીવ દિવાકરઃ

દૃષ્ટિપાતવિભાગેન સર્વેષાં દનુજન્મનામ્ ।
શિરઃપ્રણામાઞ્જગ્રાહ પુષ્પામોદાનિવાનિલઃ

અથ વૈરોચનિસ્તત્ર ધ્યેયત્યાગમયાત્મના ।
મનસા સકલાન્યેવ રાજકાર્યાણિ સંવ્યધાત્

દ્વિજાન્દેવાન્ગુરૂંશ્ચૈવ પૂજયામાસ પૂજયા ।
સંમાનયામાસ સુહૃદ્બન્ધુસામન્તસજ્જનાન્

અર્થેનાપૂરયામાસ ભૃત્યાનર્થિગણાંસ્તથા ।
લલના લાલયામાસ વિચિત્રવિભવાર્પણૈઃ

ઇત્યસૌ વવૃધે તસ્મિન્રાજ્યે સકલશાસને ।
યજ્ઞં પ્રતિ બભૂવાથ મતિરસ્ય કદાચન

તર્પિતાશેષભુવનં દેવર્ષિગણપૂજિતમ્ ।
સહ શુક્રાદિભિર્મુખ્યૈઃ સ ચકાર મહામખમ્

બલિર્ભોગભરસ્યાર્થી નેતિ નિર્ણીય માધવઃ ।
બલેરીહિતસિદ્ધ્યર્થં સિદ્ધિદસ્તન્મખં યયૌ

ભોગૈકકૃપણાયેદં જગજ્જઙ્ગલખણ્ડકમ્ ।
દાતું શોચ્યાય શક્રાય વયોજ્યેષ્ઠાય કાર્યવિત્

ક્રમમાણો બલેનાત્ર વઞ્ચયિત્વા બલિં હરિઃ ।
બબન્ધ પાતાલતલે ભૂગેહ ઇહ વાનરમ્

અદ્યાસૌ સંસ્થિતો રામ પુનરિન્દ્રત્વહેતુના ।
જીવન્મુક્તવપુઃ સ્વસ્થો નિત્ય ધ્યાનવિષણ્ણધીઃ

પાતાલકુહરે તિષ્ઠઞ્જીવન્મુક્તમતિર્બલિઃ ।
આપદં સંપદં દૃષ્ટ્યા સમયૈવ સ પશ્યતિ

નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ તત્પ્રજ્ઞા સુખદુઃખયોઃ ।
સમા સ્થિરકરા ચિત્રલેખ્યા સૂર્યાવલિર્યથા

આવિર્ભાવતિરોભાવસહસ્ત્રાણીહ જીવતામ્ ।
તન્મનશ્ચિરમાલોક્ય ભીમેષુ વિરતિં ગતમ્

દશકોટીશ્ચ વર્ષાણામનુશાસ્ય જગત્ત્રયમ્ ।
અન્તે વિરક્તતાં પ્રાપ્તમુપશાન્તં બલેર્મનઃ

ઊહાપોહસહસ્રાણિ ભાવાભાવશતાનિ ચ ।
બલિના પરિદૃષ્ટાનિ ક્વ સમાશ્વાસમેત્યસૌ

ભોગાભિલાષં સંત્યજ્ય બલિઃ સંપૂર્ણમાનસઃ ।
આત્મારામસ્થિતો નિત્યં મધ્યે પાતાલકોટરે

પુનરેતેન બલિના જગદિન્દ્રતયાખિલમ્ ।
અનુશાસ્યમિદં રામ બહૂન્વર્ષગણાનિહ

ન તસ્યેન્દ્રપદપ્રાપ્ત્યા તુષ્ટિઃ સમુપજાયતે ।
ન તસ્ય સ્વપદભ્રંશાદુદ્વેગ ઉપજાયતે

સમઃ સર્વેષુ ભાવેષુ સર્વદૈવોદિતાશયઃ ।
સંપ્રાપ્તમાહરન્સ્વસ્થ આકાશ ઇવ તિષ્ઠતિ

બલેર્વિજ્ઞાનસંપ્રાપ્તિરેષા તે કથિતા મયા ।
એતાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય ત્વમપ્યભ્યુદિતો ભવ

બલિવત્પ્રવિવેકેન નિત્યોઽહમિતિ નિશ્ચયાત્ ।
પદમાસાદયાદ્વૈતં પૌરુષેણૈવ રાઘવ

દ્વે ચાષ્ટૌ ચૈવ વર્ષાણાં કોટીર્ભુક્ત્વા જગત્ત્રયમ્ ।
અન્તે વૈરસ્યમાપન્નો બલિરપ્યસરોત્તમઃ

તસ્માદવશ્યવૈરસ્યં ભોગભારમરિંદમ ।
સંત્યજ્ય સત્યમાનન્દમવૈરસ્યં પદં વ્રજ

ઇમા દૃશ્યદૃશો રામ નાનાકારવિકારદાઃ ।
નેહ કાન્તતયા જ્ઞેયા દૂરાચ્છૈલશિલા ઇવ

ધાવમાનમિહામુત્ર લુઠિતં લોકવૃત્તિષુ ।
સંસ્થાપય નિબદ્ધ્યૈતચ્ચેતો હૃદયકોટરે

ચિદાદિત્યો ભવાનેવ સર્વત્ર જગતિ સ્થિતઃ ।
કઃ પરસ્તે ક આત્મીયઃ પરિસ્ખલસિ કિં મુધા

ત્વમનન્તો મહાબાહો ત્વમાદ્યઃ પુરુષોત્તમઃ ।
ત્વં પદાર્થશતાકારૈઃ પરિસ્ફૂર્જસિ ચિદ્વપુઃ

ત્વયિ સર્વમિદં પ્રોતં જગત્સ્થાવરજંગમમ્ ।
બોધે નિત્યોદિતે શુદ્ધે સૂત્રે મણિગણા યથા

ન જાયસે ન મ્રિયસે ત્વમજઃ પુરુષો વિરાટ્ ।
ચિચ્છુદ્ધા જન્મમરણભ્રાન્તયો મા ભવન્તુ તે

સમસ્તજન્મરોગાણાં પ્રવિચાર્ય બલાબલમ્ ।
તૃષ્ણામુત્સૃજ્ય ભોગાનાં ભોક્તૈવ ભવ કેવલમ્

ત્વયિ સ્થિતે જગન્નાથે ચિદાદિત્યે સદોદિતે ।
ઇદમાભાસતે સર્વં સંસારસ્વપ્નમણ્ડનમ્

મા વિષાદં કૃથા વ્યર્થં સુખદુઃખૈષણા ન તે ।
શુદ્ધચિત્તોઽસિ સર્વાત્મા સર્વવસ્ત્વવભાસકઃ

પૂર્વમિષ્ટમનિષ્ટં ત્વમનિષ્ટં ચેષ્ટમિત્યપિ ।
પરિકલ્પ્ય તદભ્યાસાત્તત્તતોઽપિ પરિત્યજ

ઇષ્ટાનિષ્ટદૃશોસ્ત્યાગે સમતોદેતિ શાશ્વતી ।
તયા હૃદયવર્તિન્યા પુનર્જન્તુર્ન જાયતે

યેષુ યેષુ પ્રદેશેષુ મનો મજ્જતિ બાલવત્ ।
તેભ્યસ્તેભ્યઃ સમાહૃત્ય તદ્ધિ તત્ત્વે નિયોજયેત્

એવમભ્યાગતાભ્યાસં મનોમત્તમતંગજમ્ ।
નિબધ્ય સર્વભાવેન પરં શ્રેયોઽધિગમ્યતે

મા શરીરયથાર્થજ્ઞૈર્મિથ્યાદૃષ્ટિહતાશયૈઃ ।
ધૂર્તૈઃ સંકલ્પવિક્રીતૈર્વિમૂઢૈઃ સમતાં વ્રજ

અકિંચનાત્સ્વનિર્ણીતૌ લમ્બમાનાત્પરોક્તિષુ ।
ન મૌર્ખ્યાદધિકો લોકે કશ્ચિદસ્તીહ દુઃખદઃ

ત્વમેતદવિવેકાબ્ભ્રમુદિતં હૃદયામ્બરે ।
વિવેકપવનેનાશુ દૂરં નય મહામતે

આત્મનૈવ પ્રયત્નેન યાવદાત્માવલોકને ।
ન કૃતોઽનુગ્રહસ્તાવન્ન વિચારોદયો ભવેત્

વેદવેદાન્તશાસ્ત્રાર્થતર્કદૃષ્ટિભિરપ્યયમ્ ।
નાત્મા પ્રકટતામેતિ યાવન્ન સ્વમવેક્ષિતમ્

ત્વમાત્મન્યાત્મના રામ પ્રસાદે સમવસ્થિતઃ ।
પ્રાપ્તોઽસિ વિતતં બોધં મદ્વચસ્યેવ બુધ્યસે

વિકલ્પાંશવિહીનસ્ય ત્વયૈષા ચિદ્વિવસ્વતઃ ।
ગૃહીતા વિતતા વ્યાપ્તિર્મદુક્ત્યા પરમાત્મનઃ

વિલીનસર્વસંકલ્પઃ શાન્તસંદેહવિભ્રમઃ ।
ક્ષીણકૌતુકનીહારો જાતોઽસિ વિગતજ્વરઃ

યદુપગચ્છસિ પાસિ નિહંસિ વા
પિબસિ વિસ્મયસે ચ વિવર્ધસે ।
તદપિ તેન તદાસ્તુ યદા મુને
વિગતબોધકલઙ્કવિશઙ્કિતઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ ઉપશમપ્રકરણે બલેર્વિજ્ઞાનપ્રાપ્તિર્નામૈકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ