યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.22

દ્વાવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથવા રઘુવંશાખ્યનભઃપૂર્ણનિશાકર ।
બલિવદ્બુદ્ધિભેદેન જ્ઞાનમાસાદયામલમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ ત્વત્પ્રસાદાન્મયા હૃદિ ।
પ્રાપ્તં પ્રાપ્તવ્યમખિલં વિશ્રાન્તં ચામલે પદે

શરદીવામ્બરાદભ્રમદભ્રં મમ ચેતસઃ ।
વિભો વ્યપગતં સર્વં તૃષ્ણાખ્યં તન્મહાતમઃ

અમૃતાપૂરિતઃ સ્વસ્થઃ શીતલાત્મા મહાદ્યુતિઃ ।
તિષ્ઠામ્યાનન્દવાનન્તઃ સાયં પૂર્ણં ઇવોડુરાટ્

અશેષસંશયામ્ભોદશરત્સમય કિંત્વહમ્ ।
તૃપ્તિમેષાં ન ગચ્છામિ વચસાં વદતસ્તવ

બલેર્વિજ્ઞાનસંપ્રાપ્તિં પુનર્મદ્બોધવૃદ્ધયે ।
વિભો કથય ખિદ્યન્તે સન્તો નાવનતં પ્રતિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શ્રૃણુ રાઘવ તે વક્ષ્યે બલેર્વૃત્તાન્તમુત્તમમ્ ।
શ્રુતેન યેન તં તત્ત્વબોધં પ્રાપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્

અસ્ત્યસ્મિઞ્જગતઃ કોશે કસ્મિંશ્ચિદ્દિઙ્નિકુઞ્જકે ।
પાતાલમિતિ વિખ્યાતો લોકો ભૂમેરધઃ સ્થિતઃ

ક્ષીરોદાર્ણવજાતાભિર્દિરધાભિરમૃતાંશુભિઃ ।
ક્વચિદ્દાનવકન્યાભિર્ભાતિ નિર્વિવરાન્તરઃ

જિહ્વાગણોદ્દામરવૈર્વિલોલરસનાયુગૈઃ ।
ક્વચિદ્ભોગિભિરાપૂર્ણઃ સહસ્રશતમસ્તકૈઃ

દેહાદ્રિવલિતાશેષવિશ્વોદ્ધરણઘસ્મરૈઃ ।
ક્વચિદ્દનુસુતૈર્વ્યાપ્તશ્ચલદ્ભિરિવ મેરુભિઃ

કુમ્ભકૂટાગ્રવિશ્રાન્તવસુધામણ્ડલોદરૈઃ ।
ક્વચિદ્દિગ્દન્તિભિર્દન્તદ્રુમાદ્રિભિરુપાશ્રિતઃ

મહાકટકટાશબ્દત્રસ્તભૂતપરમ્પરૈઃ ।
ક્વચિદ્દુર્ગન્ધભૂતાભૈરધોનારકમણ્ડલૈઃ

આભૂતલમભિપ્રોતસપ્તપાતાલમણ્ડલૈઃ ।
ક્વચિદ્રત્નાકરૈર્વ્યાપ્તઃ પાતાલૈર્વિવરૈરિવ

સુરાસુરશિરઃસુપ્તપાદામ્ભોરુહપાંસુના ।
ક્વચિદ્ભગવતા તેન કપિલેન પવિત્રિતઃ

આસુરીસંભૃતાનન્તપૂજનક્રીડનૈષિણા ।
ક્વચિદ્ભગવતા તેન હાટકેશેન પાલિતઃ

તસ્મિન્નસુરદોસ્તમ્ભધાર્યમાણમહાભરે ।
બભૂવ દાનવો રાજા વિરોચનસુતો બલિઃ

સાક્રન્દેન સમં સર્વૈઃ સુરવિદ્યાધરોરગૈઃ ।
પાદસંવાહનં યસ્ય સુરરાજેન વાઞ્છિતમ્

કોશસ્ત્રૈલોક્યરત્નાનાં પાતા સર્વશરીરિણામ્ ।
ધર્તા ભુવનધર્તૃણાં યસ્ય પાલયિતા હરિઃ

ઐરાવણસ્ય સંશોષં યન્નામ્ના કટભિત્તયઃ ।
કેકયેવાહિહૃન્નાડ્યો જગ્મુરાજગ્મુરાર્તતામ્

પ્રતાપોગ્રોષ્મભિર્યસ્ય કલ્પકાલ ઇવાબ્ધયઃ ।
યયુઃ શોષોન્મુખાઃ સપ્ત સપ્તતાં કુપિતાકૃતેઃ

યદધ્વરાગ્ર્યધૂમાભ્રરાજયો વલિતાબ્ધયઃ ।
બ્રહ્માણ્ડકોટરસ્યાસ્ય સદા કવચતાં યયુઃ

યસ્ય દૃષ્ટિદૃઢાઘાતનુન્નાધારકુલાચલાઃ ।
વિનમન્તિ દિશઃ સર્વા લતાઃ ફલનતા ઇવ

લીલાવિજિતનિઃશેષભુવનાભોગભૂષણઃ ।
દશકોટીઃ સ વર્ષાણિ દૈત્યો રાજ્યં ચકાર હ

અથ ગચ્છત્સ્વનલ્પેષુ યુગેષ્વાવર્તવૃત્તિષુ ।
સુરાસુરમહૌઘેષુ પ્રોત્પતત્સુ પતત્સુ ચ

અજસ્રમતિભુક્તેષુ ત્રૈલોક્યોદારવૃત્તિષુ ।
ભોગેષ્વભજદુદ્વેગં બલિર્દાનવનાયકઃ

મેરુશ્રૃઙ્ગશિખારત્નકૃતવાતાયનસ્થિતઃ ।
એકદા ચિન્તયામાસ સ્વયં સંસારસંસ્થિતિમ્

કિયન્તમિદમક્ષુણ્ણશક્તિનૈવ મયાધુના ।
સામ્રાજ્યમિહ કર્તવ્યં વિહર્તવ્યં જગત્ત્રયે

મહતા મમ રાષ્ટ્રેણ ત્રૈલોક્યાદ્ભુતકારિણા ।
કિં વા ભવતિ ભુક્તેન ભૂરિભોગાતિહારિણા

આપાતમાત્રમધુરમાવશ્યકપરિક્ષયમ્ ।
ભોગોપભોગમાત્રં મે કિં નામેદં સુખાવહમ્

પુનર્દિનૈકકલનાશર્વરીસંસ્થિતિઃ પુનઃ ।
પુનસ્તાન્યેવ કર્માણિ લજ્જાયૈ નચ તુષ્ટયે

પુનરાલિઙ્ગ્યતે કાન્તા પુનરેવ ચ ભુજ્યતે ।
સેયં શિશુજનક્રીડા લજ્જાયૈ મહતામિહ

તમેવ ભુક્તવિરસં વ્યાપારૌઘં પુનઃપુનઃ ।
દિવસે દિવસે કુર્વન્પ્રાજ્ઞઃ કસ્માન્ન લજ્જતે

પુનર્દિનં પુના રાત્રિઃ પુનઃ કાર્યપરમ્પરાઃ ।
પુનઃપુનરહં મન્યે પ્રાજ્ઞસ્યેયં વિડમ્બના

ઊર્મિતાં પુનરાસાદ્ય પુનરેતિ નિરૂર્મિતામ્ ।
યથા જલં તથૈવાયં તાં તામેતિ ક્રિયાં જનઃ

ઉન્મત્તચેષ્ટિતાકારા પુનઃપુનરિયં ક્રિયા ।
જનં હાસયતે પ્રાજ્ઞં બાલલીલોપમા મુહુઃ

કૃતયાપ્યનયા નિત્યં ક્રિયયા કૃતકાર્યયા ।
કોઽર્થઃ સ્યાત્તાદૃશો યેન પુનઃ કર્મ ન વિદ્યતે

કિયન્તમથવા કાલમિદમાડમ્વરં મહત્ ।
ઇહાસ્માભિરનુષ્ઠેયં કિં તાવત્સમવાપ્યતે

અનન્તેયં શિશુક્રીડા વસ્તુશૂન્યૈવ વસ્તુતઃ ।
આવૃત્ત્યા ક્રિયતે વ્યર્થમનર્થપ્રસરાર્થિભિઃ

ફલમેકં મહોદારં નેહ પશ્યામિ કિંચન ।
કાર્યમસ્તીતરત્પ્રાપ્તે યસ્મિન્નામ ન કિંચન

ભોગાદૃતે કિમન્યત્સ્યાત્તદ્ભવ્યમવિનાશિ યત્ ।
એવં સંચિન્તયામ્યાશુ દધ્યૌ મત્વેત્યસૌ બલિઃ

અથાભ્યુવાચાસુરરાડાઃ સંસ્મૃતમિતિ ક્ષણાત્ ।
સ્વાત્મન્યેવ મનસ્યર્થં સભ્રૂભઙ્ગં વિમર્શયન્

પુરા કિલેહ ભગવાન્પૃષ્ટોઽભૂત્સ વિરોચનઃ ।
પિતા મયાત્મતત્ત્વજ્ઞો દૃષ્ટલોકપરાવરઃ

યથા સકલદુઃખાનાં સુખાનાં ચ મહામતે ।
યત્ર સર્વે ભ્રમાઃ શાન્તાઃ કોઽસૌ સીમાન્ત ઉચ્યતે

કોપશાન્તો મનોમોહઃ ક્વાતીતાઃ સકલૈષણાઃ ।
વિરામરહિતં કુત્ર તાત વિશ્રમણં ચિરમ્

કિં પ્રાપ્તેહ સમસ્તેભ્યઃ પ્રાપ્યેઽસ્મિંસ્તૃપ્તિમાન્પુમાન્ ।
કિં દૃષ્ટ્વા દર્શનં ભૂયો ન તાતોપકરોત્યલમ્

અત્યન્તબહવોઽપ્યેતે ભોગા હિ ન સુખાવહાઃ ।
ક્ષોભયન્તિ મનો મોહે પાતયન્તિ સતામપિ

તત્તાતાવિહતાનન્દસુન્દરં કિંચિદેવ મે ।
તાદૃક્કથય યત્રસ્થશ્ચિરં વિશ્રાન્તિમેમ્યહમ્

ઇત્યાકર્ણ્ય પુરા નિશાકરકરસ્પર્ધાલુગુચ્છસ્ખલ-
ત્પુષ્પાપૂરકૃતાવગુણ્ઠનપદસ્યોક્તં તલે તેન મે ।
પિત્રા સ્વર્ગહૃતસ્ય સાગરતરોઃ સંરોપિતસ્યાજિરે
સ્ફારાકારરસાયનાસવસમં સંમોહશાન્ત્યૈ વચઃ ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે વિરોચનસ્મરણં નામ દ્વાવિંશઃ સર્ગઃ