યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.21

એકવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં પ્રબોધિતસ્તેન તદા પુણ્યેન પાવનઃ ।
પ્રબોધમાપ પ્રાકાશ્યં પ્રભાત ઇવ ભૂતલમ્

ઉભાવપિ તતઃ સિદ્ધૌ જ્ઞાનવિજ્ઞાનપારગૌ ।
વિચેરતુર્વને તસ્મિન્યાવદિચ્છમનિન્દિતૌ

તતઃ કદાચિત્કાલેન નિર્વાણપદમાગતૌ ।
તૌ વિદેહૌ ગતસ્નેહૌ દીપાવિવ શમં ગતૌ

એવં પ્રાગ્ભુક્તદેહાનામનન્તા જનબન્ધુતા ।
આઃ કૈઃ કિં ગૃહ્યતે તાભ્યઃ કિં વા સંત્યજ્યતેઽનઘ

તસ્માદાસામનન્તાનાં તૃષ્ણાનાં રઘુનન્દન ।
ઉપાયસ્ત્યાગ એવૈકો ન નામ પરિપાલનમ્

ચિન્તનેનૈધતે ચિન્તા ત્વિન્ધનેનેવ પાવકઃ ।
નશ્યત્યચિન્તતેનૈવ વિનેન્ધનમિવાનલઃ

ધ્યેયત્યાગરથારૂઢઃ કરુણોદારયા દૃશા ।
લોકમાલોકયન્દીનમાતિષ્ઠોત્તિષ્ઠ રાઘવ

એષા બ્રાહ્મી સ્થિતિઃ સ્વચ્છા નિષ્કામા વિગતામયા ।
એનાં પ્રાપ્ય મહાબાહો વિમૂઢોઽપિ ન મુહ્યતિ

એકં વિવેકં સુહૃદમેકાં પ્રૌઢસખીં ધિયમ્ ।
આદાય વિહરન્નેવ સંકટેષુ ન મુહ્યતિ

વિનિવારિતસર્વાર્થાદપહસ્તિતબાન્ધવાત્ ।
ન સ્વધૈર્યાદૃતે કશ્ચિદભ્યુદ્ધરતિ સંકટાત્

વૈરાગ્યેણાથ શાસ્ત્રેણ મહત્ત્વાદિગુણૈરપિ ।
યત્નેનાપદ્વિઘાતાર્થં સ્વયમેવોન્નયેન્મનઃ

ન તત્ત્રિભુવનૈશ્વર્યાન્ન કોશાદ્રત્નધારિણઃ ।
ફલમાસાદ્યતે ચિત્તાદ્યન્મહત્ત્વોપબૃંહિતાત્

તદેતસ્મિઞ્જગત્કુક્ષૌ પાતોત્પાતનદોલનૈઃ ।
પતન્તિ પુરુષા યે વૈ મનસ્તેષાં ગતજ્વરમ્

પૂર્ણે મનસિ સંપૂર્ણં જગત્સર્વં સુધાદ્રવૈઃ ।
ઉપાનદ્રૂઢપાદસ્ય નનુ ચર્માસ્તૃતૈવ ભૂઃ

વૈરાગ્યાત્પૂર્ણતામેતિ મનો નાશાવશાનુગમ્ ।
આશયા રિક્તતામેતિ શરદેવ સરોમલમ્

હૃદયં શૂન્યતામેતિ પ્રકટીકૃતકોટરમ્ । ।
અગસ્તિપીતાર્ણવવદાશાવિવશચેતસામ્

યસ્ય ચિત્તતરૌ સ્ફારે તૃષ્ણાચપલમર્કટી ।
ન વલ્ગતિ મહત્તસ્ય રાજતે હૃદ્વનં તતમ્

પદ્માક્ષકોશં ત્રિજગદ્ગોષ્પદં યોજનવ્રજમ્ ।
નિમેષાર્ધં મહાકલ્પઃ સ્પૃહારહિતચેતસામ્

શીતતા સા ન શીતાંશોર્ન હિમાચલકન્દરે ।
ન રમ્ભાચન્દનાવલ્યાં નિઃસ્પૃહેષુ મનઃસુ યા

ન તથા ભાતિ પૂર્ણેન્દુર્ન પૂર્ણઃ ક્ષીરસાગરઃ ।
ન લક્ષ્મીવદનં કાન્તં સ્પૃહાહીનં યથા મનઃ

યથાબ્દલેખા શશિનં સુધાલેપં મષી યથા ।
દૂષયત્યેવમેવાન્તર્નરમાશાપિશાચિકા

આશાખ્યાશ્ચિત્તવૃક્ષસ્ય શાખાઃ સ્થગિતદિક્તટાઃ ।
તાસુ ચ્છિન્નાસ્વરૂપત્વં યાતિ ચિત્તમહાદ્રુમઃ

છિન્નતૃષ્ણામહાશાખે ચિત્તસ્થાણૌ સ્થિતિં ગતે ।
એકરૂપતયા ધૈર્યં પ્રયાતિ શતશાખતામ્

અનસ્તમિતધૈર્યેણ તેન ચિત્તે ક્ષયં ગતે ।
તત્પદં પ્રાપ્યતે રામ યત્ર નાશો ન વિદ્યતે

એતાસાં ચિત્તવૃત્તીનામાશાનામુત્તમાશયઃ ।
ન દદાસિ પ્રરોહં ચેત્તદ્ભયં નાસ્તિ રાઘવ

ચિત્તં વૃત્તિવિહીનં તે યદા યાતમચિત્તતામ્ ।
તદા મોક્ષમયીમન્તઃ સત્તામાપ્નોષિ તાં તતામ્

ચિત્તકૌશિકપક્ષિણ્યા તૃષ્ણયા ક્ષુબ્ધયાન્તરે ।
અમઙ્ગલાનિ વિસ્તારમલમાયાન્તિ રાઘવ

ચિન્તનં વૃત્તિરિત્યુક્તં વર્તતે ચિત્તમાશયા ।
ચિત્તવૃત્તિમતો હ્યાશાં ત્યક્ત્વા નિશ્ચિત્તતાં વ્રજ

યો યયા વર્તતે વૃત્ત્યા સ તયૈવ વિના ક્ષયી ।
અતશ્ચિત્તોપશાન્ત્યર્થં તદ્વૃત્તિં પ્રક્ષયં નય

પ્રશમિતસકલૈષણો મહાત્મ-
ન્ભવ ભવબન્ધમપાસ્ય મુક્તચિત્તઃ ।
મનસિ નિગડરજ્જવઃ કદાશાઃ
પરિગલિતાસુ ચ તાસુ કો ન મુક્તઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે તૃષ્ણાવિચિકિત્સાયોગોત્પત્તિર્નામૈકવિંશઃ સર્ગઃ