યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.20

પુણ્ય ઉવાચ ।
કઃ પિતા કિં ચ વા મિત્રં કા માતા કે ચ બાન્ધવાઃ ।
સ્વબુદ્ધ્યૈવાવધૂયન્તે વાત્યયા જનપાંસવઃ

બન્ધુમિત્રસુતસ્નેહદ્વેષમોહદશામયઃ ।
સ્વસંજ્ઞામાત્રકેણૈવ પ્રપઞ્ચોઽયં વિતન્યતે

બન્ધુત્વે ભાવિતો બન્ધુઃ પરત્વે ભાવિતઃ પરઃ ।
વિષામૃતદશેવેહ સ્થિતિર્ભાવનિબન્ધની

એકત્વે વિદ્યમાનસ્ય સર્વગસ્ય કિલાત્મનઃ ।
અયં બન્ધુઃ પરશ્ચાયમિત્યસૌ કલના કુતઃ

રક્તમાંસાસ્થિસંઘાતાદ્દેહાદેવાસ્થિપઞ્જરાત્ ।
કોઽહં સ્યામિતિ ચિત્તેન સ્વયં પુત્ર વિચારય

દૃષ્ટ્યા તુ પારમાર્થિક્યા ન કશ્ચિત્ત્વં ન વાસ્મ્યહમ્ ।
મિથ્યાજ્ઞાનમિદં પુણ્યઃ પાવનશ્ચેતિ વલ્ગતિ

કસ્તે પિતા કશ્ચ સુહૃત્કા માતા કશ્ચ વા પરઃ ।
ખસ્યાનન્તવિલાસસ્ય કિમસ્વં કિં સ્વમુચ્યતામ્

અસિ ચેત્ત્વં તદન્યેષુ યાતેષુ બહુજન્મસુ ।
યે બન્ધવો યે વિભવાઃ કિં તાનપિ ન શોચસિ

બભૂવુસ્તે સુપુષ્પાસુ સ્થલીષુ મૃગયોનિષુ ।
બહવો બન્ધવો માર્ગાસ્તાન્કથં નાનુશોચસિ

બભૂવુસ્તે સપદ્માસુ તટીષ્વમ્ભોજિનીષુ તે ।
હંસસ્ય બન્ધવો હંસાસ્તાન્કથં નાનુશોચસિ

બભૂવુસ્તેઽલમન્યત્ર ચિત્રાસુ વનરાજિષુ ।
બહવો બન્ધવો વૃક્ષાસ્તાન્કથં નાનુશોચસિ

બભૂવુસ્તે મહોગ્રેષુ શિખરેષુ મહીભૃતામ્ ।
બહવો બાન્ધવાઃ સિંહાસ્તાન્કથં નાનુશોચસિ

બભૂવુસ્તે સ્રવન્તીષુ સરઃસ્વમ્ભોજિનીષુ ચ ।
બહવો બન્ધવો મત્સ્યાસ્તાન્કથં નાનુશોચસિ

બભૂવિથ દશાર્ણેષુ કપિલો વનવાનરઃ ।
રાજપુત્રસ્તુષારેષુ પુણ્ડ્રેષુ વનવાયસઃ

હૈહયેષુ ચ માતઙ્ગસ્ત્રિગર્તેષુ ચ ગર્દભઃ ।
શાલ્વેષુ સરમાપુત્રઃ પતત્રી સરલદ્રુમે

વિન્ધ્યાદ્રૌ પિપ્પલો ભૂત્વા ઘુણો ભૂત્વા મહાવટે ।
મન્દરે કુક્કુટો ભૂત્વા વિપ્રો જાતોઽસિ કન્દરે

કોસલેષુ દ્વિજો ભૂત્વા ભૂત્વા વઙ્ગેષુ તિત્તિરિઃ ।
અશ્વો ભૂત્વા તુષારેષુ જાતસ્ત્વં બ્રહ્મણોઽધ્વરે

યઃ કીટસ્તાલકન્દાન્તર્મશકો ય ઉદુમ્બરે ।
યઃ પ્રાગ્બકો વિન્ધ્યવને સ ત્વં પુત્ર મમાનુજઃ

હિમવત્કન્દરે ભૂર્જતનુત્વગ્ગ્રન્થિકોટરે ।
પિપીલિકો યઃ ષણ્માસાન્સોઽયં ત્વમનુજો મમ

સ્થિતઃ સીમાન્તકુગ્રામગોમયે યશ્ચ વૃશ્ચિકઃ । ।
સાર્ધસંવત્સરં સાધો સોઽયં ત્વમનુજો મમ

પુલિન્દીસ્તનપીઠેષુ નિલીનં યેન કાનને ।
ષટ્પદેનેવ પદ્મેષુ સોઽયં ત્વમનુજો મમ

એતાસ્વન્યાસુ બહ્વીષુ જનયોનિષુ પુત્રક ।
જાતોઽસિ જમ્બૂદ્વીપેઽસ્મિન્પુરા શતસહસ્રશઃ

ઇત્થં તવાત્મનશ્ચૈવ પ્રાક્તનં વાસનાક્રમમ્ ।
પશ્યામિ સૂક્ષ્મયા બુદ્ધ્યા સમ્યગ્દર્શનશુદ્ધયા

મમાપિ બહ્વ્યો બહુધા યોનયો મોહમન્થરાઃ ।
સમતીતાઃ સ્મરામ્યદ્ય તા જ્ઞાનોદિતયા દૃશા

ત્રિગર્તેષુ શુકો ભૂત્વા ભેકો ભૂત્વા સરિત્તટે ।
વનેષુ લાવકો ભૂત્વા જાતોઽહમિહ કાનને

ભુક્ત્વા પુલિન્દતાં વિન્ધ્યે કૃત્વા વઙ્ગેષુ વૃક્ષતામ્ ।
ઉષ્ટ્રત્વમપિ વિન્ધ્યાદ્રૌ જાતોઽહમિહ કાનને

યશ્ચાતકો હિમગિરૌ યો રાજા પૌણ્ડ્રમણ્ડલે ।
વ્યાઘ્રો યઃ સહ્યકુઞ્જેષુ સ એવાહં તવાગ્રજઃ

યો ગૃધ્રો દશવર્ષાણિ યો ગ્રાહો માસપઞ્ચકમ્ ।
યઃ સમાનાં શતં સિંહઃ સ એવેહ તવાગ્રજઃ

આન્ધ્રગ્રામચકોરેણ તુષારનૃપરાજિના ।
શ્રીશૈલાચાર્યપુત્રેણ દમ્ભવત્કથ્યતે મયા

સર્વે વિવિધસંસારા વિવિધાચારચેષ્ટિતાઃ ।
વિલાસા જન્મનો ભ્રાન્તેઃ સ્મર્યન્તે પ્રાક્તના મયા

એવં સ્થિતે જગજ્જાતા બાન્ધવાઃ શતશો ગતાઃ ।
પિતરો માતરશ્ચૈવ ભ્રાતરઃ સુહૃદસ્તથા

કાંસ્તાન્સમનુશોચાવો ન શોચાવશ્ચ કાનપિ ।
બન્ધૂનિહાતિશોચાવ ઈદૃશ્યેવ જગદ્ગતિઃ

અનન્તાઃ પિતરો યાન્તિ યાન્ત્યનન્તાશ્ચ માતરઃ ।
ઇહ સંસારિણાં પુંસાં વનપાદપપર્ણવત્

કિં પ્રમાણમતઃ પુત્ર દુઃખસ્યાત્ર સુખસ્ય ચ ।
તસ્માત્સર્વં પરિત્યજ્ય તિષ્ઠાવઃ સ્વચ્છતાં ગતૌ

પ્રપઞ્ચભાવનાં ત્યક્ત્વા મનસ્યહમિતિ સ્થિતામ્ ।
તાં ગતિં ગચ્છ ભદ્રં તે યાં યાન્તિ ગતિકોવિદાઃ

ઇહાજવં જવીભાવં પતનોત્પતનાત્મકમ્ ।
ન ચ શોચન્તિ સુધિયશ્ચિરં વલ્ગન્તિ કેવલમ્

ભાવાભાવવિનિર્મુક્તં જરામરણવર્જિતમ્ ।
સંસ્મરાત્માનમવ્યગ્રો મા વિમૂઢમના ભવ

ન તે દુઃખં ન તે જન્મ ન તે માતા ન તે પિતા ।
આત્મૈવાસિ ન સદ્બુદ્ધે ત્વમન્યઃ કશ્ચિદેવ હિ

અસ્યાં સંસારયાત્રાયાં નાનાભિનયદાયિનઃ ।
અજ્ઞા એવ નરાઃ સાધુરસભાવસમન્વિતાઃ

મધ્યસ્થદૃષ્ટયઃ સ્વસ્થા યથાપ્રાપ્તાર્થદર્શિનઃ ।
તજ્જ્ઞાસ્તુ પ્રેક્ષકા એવ સાક્ષિધર્મે વ્યવસ્થિતાઃ

કર્તારોઽપિ ન કર્તારો યથા દીપા નિશાગમે ।
આલોકકર્મણામેવં તજ્જ્ઞા લોકસ્થિતાવિહ

પ્રતિબિમ્બે ન દૃશ્યન્તે સ્વાત્મબિમ્બગતૈરપિ ।
યથા દર્પણરત્નાદ્યાસ્તથા કાર્યે મહાધિયઃ

સર્વૈષણામયકલઙ્કવિવર્જિતેન સ્વસ્થાત્મભાવકલિતેન હૃદબ્જમધ્યે ।
પુત્રાત્મનાત્મનિ મહામુનિનામુનૈવ સંત્યજ્ય સંભ્રમમલં પરિતોષમેહિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ ઉપશમપ્રકરણે પાવનબોધો નામ વિંશઃ સર્ગઃ