યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.2

દ્વિતીયઃ સર્ગઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
તે સમેત્ય ગૃહં ગત્વા રાજપુત્રાઃ શશિત્વિષઃ ।
ચક્રુઃ સર્વમશેષેણ સ્વસદ્મસુ દિનક્રમમ્

વસિષ્ઠો રાઘવશ્ચૈવ રાજાનો મુનયો દ્વિજાઃ ।
ઇતિ ચક્રુઃ સ્વકાર્યાણિ તથા સ્વગૃહવીથિષુ

સસ્નુઃ કમલકહ્લારકુમુદોત્પલહારિષુ ।
જલાશયેષુ ચક્રાહ્વહંસસારસરાજિષુ

ગોભૂતિલહિરણ્યાનિ શયનાન્યાસનાનિ ચ ।
દદુર્દાનાનિ વિપ્રેભ્યો ભાજનાન્યંશુકાનિ ચ

હેમરત્નવિચિત્રેષુ સ્વેષુ ચામરસદ્મસુ ।
આનર્ચુરચ્યુતેશાનહુતાશાર્કાદિકાન્સુરાન્

પુત્રપૌત્રસુહૃદ્ભૃત્યબન્ધુમિત્રગણૈઃ સહ ।
તત આસ્વાદયામાસુર્ભોજનાન્યુચિતાનિ વૈ

એતસ્મિન્સમયે ચાસ્મિન્નગરે દિવસોઽભવત્ ।
તનુરષ્ટાઙ્ગશેષત્વાદ્દૃષ્ટો ન ચ મનોહરઃ

સાયન્તનદિનાન્તં તે તત્કાલોચિતચેષ્ટયા ।
અનયન્નંશુભિઃ સાર્ધં યાવદસ્તં યયૌ રવિઃ

સંધ્યાં વવન્દિરે સુષ્ટુ જેપુશ્ચૈવાઘમર્ષણમ્ ।
પેઠુઃ સ્તોત્રાણિ પુણ્યાનિ જગુર્ગાથા મનોહરાઃ

તતશ્ચાભ્યુદિતા શ્યામા કામિનીશોકહારિણી ।
ક્ષીરોદાદિવ માહેન્દ્રી ચન્દ્રાવશ્યાયદાયિની

શનૈરાસ્તીર્ણપુષ્પેષુ કીર્ણકર્પૂરમુષ્ટિષુ ।
દીર્ઘેન્દુબિમ્બરમ્યેષુ તસ્થુસ્તલ્પેષુ રાઘવાઃ

અથ રામાદૃતેઽન્યેષાં તત્ર તદ્વ્યવહારિણી ।
વ્યતીયાય શનૈઃ શ્યામા મુહૂર્ત ઇવ શોભના

તસ્થૌ રામસ્તુ તામેવ વાસિષ્ઠીં વચનાવલીમ્ ।
ચિન્તયન્મધુરોદારાં કરિણીં કલભો યથા

કિમિદં નામ સંસારભ્રમણં કિમિમે જનાઃ ।
ભૂતાનિ ચ વિચિત્રાણિ કિમાયાન્તિ પ્રયાન્તિ કિં

મનસઃ કીદૃશં રૂપં કથં ચૈતત્પ્રશામ્યતિ ।
માયેયં સા કિમુત્થા સ્યાત્કથં ચૈવ નિવર્તતે

નિવૃત્તયાનયા કઃ સ્યાદ્ગુણો દોષોઽથ વા ભવેત્ ।
કથમાત્મનિ ચૈવાયં તતે સંકોચ આગતઃ

કિમુક્તં સ્યાદ્ભગવતા મુનિના મનસઃ ક્ષયે ।
કિં ચેન્દ્રિયજયે પ્રોક્તં કિમુક્તમથવાત્મનિ

જીવશ્ચિત્તં મનો માયેત્યેવમાદિભિરાતતૈઃ ।
રૂપૈરાત્મૈવ સંસારં તનોતીમમસન્મયમ્

એભિરેવં મનોમાત્રતન્તુબદ્ધૈઃ ક્ષયં ગતૈઃ ।
દુઃખોપશાન્તિરેતાનિ સુચિકિત્સ્યાનિ નઃ કથમ્

ભોગાભ્રમાલાવલયાં ધીબલાકામિમાં કથમ્ ।
પૃથક્કરોમિ પયસો ધારાં હંસ ઇવામ્ભસઃ

ભોગાસ્ત્યક્તું ન શક્યન્તે તત્ત્યાગેન વિના વયમ્ ।
પ્રભવામો ન વિપદામહો સંકટમાગતમ્

મનોમાત્રમિદં પ્રાપ્યં તથૈવેદં પ્રયોજનમ્ ।
સંપન્નં નો ગિરિગુરુ મૌર્ખ્યાદ્યક્ષઃ શિશોરિવ

પરમાં શાન્તિમાગત્ય ગતસંસારસંભ્રમા ।
બાલેવ લબ્ધદયિતા કંચિત્પ્રાપ્સ્યતિ નો મતિઃ

કદોપશાન્તસંરમ્ભં વિગતાશેષકૌતુકમ્ ।
અપાપમાત્મવિશ્રાન્તં મમ સ્યાત્પાવનં મનઃ

કલાકલાપસંપૂર્ણાચ્છશાઙ્કાદપિ શીતલે ।
પદે સુરૂઢં વિશ્રમ્ય ભ્રમિષ્યામિ કદા જગત્

કલનાપેલવં રૂપમુત્સૃજ્યાલીનમાત્મનિ ।
કદૈષ્યતિ મનઃ શાન્તિમમ્ભસીવ તરઙ્ગકઃ

તૃષ્ણાતરઙ્ગાકુલિતમાશામકરમાલિનમ્ ।
કદા સંસારજલધિં તીર્ત્વા સ્યામહમજ્વરઃ

કદોપશમશુદ્ધાસુ પદવીષુ વિચક્ષણાઃ ।
મુમુક્ષૂણાં નિવત્સ્યામો નિઃશોકં સમદર્શનાઃ

સંતાપિતસમસ્તાઙ્ગઃ સર્વધાતુભયંકરઃ ।
સંસૃતિજ્વર આદીર્ઘઃ કદા નાશમુપૈષ્યતિ

નિર્વાતદીપલેખેવ કદા ચિત્તં ગતવ્યથમ્ ।
શમમેષ્યતિ હે બુદ્ધે સુપ્રકાશઘનાન્તરમ્

કદેન્દ્રિયાણિ દુઃખેભ્યઃ સંતરિષ્યન્તિ હેલયા ।
દુરીહાદગ્ધદેહાનિ ગરુત્મન્ત ઇવાર્ણવાન્

અયં સોઽહં રુદન્મૂઢ ઇતિ વ્યર્થાહિતો ભ્રમઃ ।
શરદીવાસિતો મેઘઃ કદા નાશમુપૈષ્યતિ

મન્દારવનલેખાસુ યા મતિઃ સા તૃણાયતે ।
યાચે તત્પદમાત્મીયં સંપ્રાપ્સ્યામઃ કદા વયમ્

વીતરાગજનપ્રોક્તા નિર્મલા જ્ઞાનદૃષ્ટયઃ ।
કચ્ચિત્પદં ત્વયિ મનઃ કરિષ્યન્તીતિ મે વદ

હા તાત માતઃ પુત્રેતિ ગિરામાસામહં પુનઃ ।
ભાજનં ચિત્ત માભૂવં ભોજનં દુઃખભોગિનામ્

હે બુદ્ધે ભગિનિ ભ્રાતુરર્થિતાં પૂરયાશુ મે ।
આવયોર્દુઃખમોક્ષાય વિચારય મુનેર્ગિરઃ

ત્વાં પાદપતિતઃ પ્રીત્યા યાચે સતિ સુતે મતે ।
તેન ભવ્યે ભવોચ્છેદભૂતયે સુસ્થિરા ભવ

વસિષ્ઠમુનિના પ્રોક્તા વિરક્તાઃ પ્રથમં ગિરઃ ।
તતો મુમુક્ષોરાચાર ઉત્પત્તીનાં ક્રમસ્તતઃ

તતઃ સ્થિતિપ્રકરણં સમં દૃષ્ટાન્તસુન્દરમ્ ।
વિજ્ઞાનગર્ભસુલભં યથાવત્સ્મર હે મતે

કૃતમતિં શતશો વિચારિતં યદ્યદિ તદુપૈતિ ન માનસસ્ય બુદ્ધિઃ ।
ભવતિ તદફલં શરદ્ધનાભં સતતમતો મતિરેવ કાર્યસારઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે ઉપદેશાનુવર્ણનં નામ દ્વિતીયઃ સર્ગઃ