યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.1

પ્રથમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથ સ્થિતિપ્રકરણાદનન્તરમિદં શ્રૃણુ ।
ઉપશમપ્રકરણં જ્ઞાતં નિર્વાણકારિ યત્

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
શરત્તારકિતાકાશસ્તિમિતાયાં સુસંસદિ ।
કથયત્યેવમાહ્લાદિ વસિષ્ઠે પાવનં વચઃ

શ્રવણાર્થિત્વમૌનસ્થપાર્થિવે સંસદન્તરે ।
નિર્વાત ઇવ નિસ્પન્દકમલે કમલાકરે

વિલાસિનીષુ સંશાન્તમદમોહબલાસુ ચ ।
શમમન્તઃ પ્રયાન્તીષુ ચિરપ્રવ્રજિતાસ્વિવ

કરામ્ભોરુહહંસેષુ લીનેષુ શ્રવણાદિવ ।
મુક્તઘુર્ઘુરવાદેષુ વાયસેષુ તરાવિવ

નાસાગ્રપરિવિશ્રાન્તતર્જન્યઙ્ગુલિકોટિષુ ।
વિચારયત્સુ વિજ્ઞાનકલાં તજ્જ્ઞેષુ રાજસુ

રામે વિકાસમાયાતે પ્રભાત ઇવ પઙ્કજે ।
પરિત્યક્તતમઃ પીઠે સૂર્યોદય ઇવામ્બરે

આકર્ણયતિ વાસિષ્ઠીર્ગિરો દશરથે રસાત્ ।
કલાપિનીવ જીમૂતનિર્હ્રાદાન્મુક્તવર્ષણાત્

આહૃત્ય સર્વભોગેભ્યો મનો મર્કટચઞ્ચલમ્ ।
શ્રવણં પ્રતિ યત્નેન સારેણ મન્ત્રિણિ સ્થિતે

વસિષ્ઠોક્ત્યા પરિજ્ઞાતસ્વાત્મનીન્દુકલામલે ।
લક્ષ્મણે વિલસલ્લક્ષ્યે શિક્ષાવલવિચક્ષણે

શત્રુઘ્ને શત્રુદલને ચેતસા પૂર્ણતાં ગતે ।
અલમાનન્દમાયાતે રાકાચન્દ્રોપમે સ્થિતે

સુમિત્રે મિત્રતાં યાતે માનસે દુઃખશીલિતે ।
વિકાસિહૃદયે જાતે તત્કાલ ઇવ પંકજે

તત્રસ્થેષુ તથાન્યેષુ તદા મુનિષુ રાજસુ ।
સુધૌતચિત્તરત્નેષુ પ્રોલ્લસત્સ્વિવ ચેતસા

ઉદભૂત્પૂરયન્નાશાઃ કલ્પાભ્રરવમાંસલઃ ।
અથ મધ્યાહ્નશંખાનામબ્ધિઘોષસમઃ સ્વનઃ

મહતા તેન શબ્દેન તિરોધાનં મુનેર્ગિરઃ ।
યયર્જલદનાદેન કોકિલધ્વનયો યથા

મુનિરન્તરયાંચક્રે સ્વાં વાચમથ સંસદિ ।
જિતસારો ગુણઃ કેન મહતા સમુદીર્યતે

મુહૂર્તમાત્રં વિશ્રમ્ય શ્રુત્વા મધ્યાહ્નનિઃસ્વનમ્ ।
ઘને કોલાહલે શાન્તે રામં મુનિરુવાચ હ

રામાદ્યતનમેતાવદાહ્ણિકં કથિતં મયા ।
પ્રાતરન્યત્તુ વક્ષ્યામો વક્તવ્યમરિમર્દન

ઇદં નિયતિતઃ પ્રાપ્તં કર્તવ્યં તદ્વિજન્મનામ્ ।
મધ્યાહ્નમુપપન્નં યત્કર્તવ્યં નાવસીદતિ

ત્વમપ્યુત્તિષ્ઠ સુભગ સમસ્તાચારસત્ક્રિયામ્ ।
આચરાચારચતુરસ્નાનદાનાર્ચનાદિકામ્

ઇત્યુક્ત્વા મુનિરુત્તસ્થૌ સમં દશરથઃ પ્રભુઃ ।
સસદાઃ સેન્દુરાદિત્ય ઉદયાદ્રિતટાદિવ

તયોરુત્તિષ્ઠતો સર્વા સભોત્થાતુમકમ્પત ।
મન્દવાતપરામૃષ્ટા નલિનીવાલિલોચના

ઉત્તસ્થૌ સાવતંસોત્થભૃંગમણ્ડલમણ્ડિતા ।
કરિસેનેવ સન્ધ્યાદ્રાવાલોલકરપુષ્કરા

પરસ્પરાંગસંઘટ્ટચૂર્ણિતાંગદમણ્ડલી ।
રત્નપૂર્ણારુણામ્ભોદસન્ધ્યાસમયસૂચની

પતદુત્તંસવિભ્રાન્તભૃંગોપહિતઘુંઘુમા ।
મુકુટોદ્દામવિદ્યોતશક્રચાપીકૃતામ્વરા

કાન્તાલતાહસ્તદલચારુચામરમંજરી ।
વનલેખેવ વિક્ષુબ્ધવરવારણમણ્ડલા

કચત્કટકભારક્તીકૃતાન્યોન્યતતામ્બરા ।
વાતવ્યાધૂતપુષ્પેવ મન્દારવનમાલિકા

કર્પૂરકણનીહારરચિતામલવારિદા ।
શરહિક્તટમાલેવ પ્રસૃતાશેષભૂમિકા

લોલમૌલિમણિપ્રાન્તપાટલામ્બરકોટરા ।
સંધ્યેવાફુલ્લનીલાલા કાર્યસંહારકારિણી

રત્નાંશુસલિલાપૂરમુખપદ્મનિરન્તરા ।
પદ્મિનીવાલિવલિતા નૂપુરારવસારસા

સંતતા સા સભોત્તસ્થૌ ભૂભૃચ્છતસમાકુલા ।
ભૂતસંતતિસંભ્રાન્તા સૃષ્ટિર્નવમિવોદિતા

પ્રણમ્યાથ નૃપં ભૂપા નિર્યયુર્નૃપમન્દિરાત્ ।
શક્રચાપીકૃતા રત્નૈરમ્બુધેરિવવીચયઃ

સુમન્ત્રો મન્ત્રિણશ્ચૈવ વસિષ્ઠમથ ભૂમિપમ્ ।
પ્રણમ્ય જગ્મુઃ સ્નાનાય રસવિજ્ઞાનકોવિદાઃ

વામદેવાદયશ્ચાન્યે વિશ્વામિત્રાદયસ્તથા ।
વસિષ્ઠં પુરતઃ કૃત્વા તસ્થુરાવર્જનોન્મુખાઃ

રાજા દશરથસ્તત્ર પૂજયિત્વા મુનિવ્રજમ્ ।
તદ્વિસૃષ્ટો જગામાથ સ્વકાર્યાર્થમરિન્દમઃ

વનં વનાસ્પદા જગ્મુર્વ્યોમ વ્યોમનિવાસિનઃ ।
નગરં નાગરાશ્ચૈવ પ્રાતરાગમનાય તે

મહીપતિવસિષ્ઠાભ્યાં પ્રણયાત્પ્રાર્થિતઃ પ્રભુઃ ।
વસિષ્ઠસદ્મનિ નિશાં વિશ્વામિત્રોઽત્યવાહયત્

વસિષ્ઠઃ સહ વિપ્રેન્દ્રૈઃ પાર્થિવૈર્મુનિભિસ્તથા ।
ઉપાસ્યમાનો રામાદ્યૈઃ સર્વૈર્દશરથાત્મજૈઃ

જગામ સ્વાશ્રમં શ્રીમાન્સર્વલોકનમસ્કૃતઃ ।
અનુયાતઃ સુરૌઘેન બ્રહ્મલોકમિવાબ્જજઃ

તસ્માત્પ્રદેશાદ્રામાદીન્પુનર્દશરથાત્મજાન્ ।
સર્વાન્વિસર્જયામાસ પાદોપાન્તે નતાનસૌ

નભશ્ચરાન્ધરણિચરાનધશ્ચરાન્વિસૃજ્ય સંસ્તુતગુણગોચરાંશ્ચ તાન્ ।
યથાક્રમં સ્વગૃહમુદારસત્ત્વવાંશ્ચકાર તાં દ્વિજજનવાસરક્રિયામ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવદૂતોક્તે મો૦ ઉપશમપ્રકરણે આહ્નિકવર્ણનં નામ પ્રથમઃ સર્ગઃ