યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.17

સપ્તદશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વિદેહમુક્તા યે રામ તે ગિરામિહ ગોચરે ।
નૈવ તિષ્ઠન્તિ તસ્માત્ત્વં જીવન્મુક્તિમિમાં શ્રૃણુ

પ્રાકૃતાન્યેવ કર્માણિ યયા વર્જિતવાઞ્છયા ।
ક્રિયન્તે તૃષ્ણયેમાનિ તાં જીવન્મુક્તતાં વિદુઃ

યા સ્થિતિસ્તૃષ્ણયા જન્તોર્બાહ્યાર્થે બદ્ધભાવયા ।
તં બન્ધમાહુરાચાર્યાઃ સંસારનિગડં દૃઢમ્

નૂનમુજ્ઝિતસંકલ્પા હૃદિ બાહ્યે વિહારિણી ।
વાસના યોદિતા સેહ જીવન્મુક્તશરીરિણી

બાહ્યાર્થવ્યસનોચ્છૂના તૃષ્ણા બદ્ધેતિ રાઘવ ।
સર્વાર્થવ્યસનોન્મુક્તા તૃષ્ણા મુક્તેતિ કથ્યતે

પૂર્વં યસ્યાસ્તુ તૃષ્ણાયા વર્તમાનેઽપિ શાશ્વતી ।
નિર્દુઃખતા નિષ્કલતા સા મુક્તેતિ બુધૈઃ સ્મૃતા

ઇદમસ્તુ મમેત્યન્તર્યૈષા રાઘવ ભાવના ।
તાં તૃષ્ણાં શૃઙ્ખલાં વિદ્ધિ કલનાં ચ મહામતે

તામેતાં સર્વભાવેષુ સત્સ્વસત્સુ ચ સર્વદા ।
સંત્યજ્ય પરમોદારઃ પરમેતિ મહામનાઃ

બન્ધાશામથ મોક્ષાશાં સુખદુઃખદશામપિ ।
ત્યક્ત્વા સદસદાશાં ચ તિષ્ઠાક્ષુબ્ધમહાબ્ધિવત્

અજરામરમાત્માનં દૃષ્ટ્વા બુદ્ધિમતાં વર ।
જરામરણશઙ્કાભિર્મા મનઃ કલુષં કૃથાઃ

પદાર્થતત્ત્વં નેદં તે નાયં ત્વમસિ રાઘવ ।
કિંચિત્તદન્યદેવેદમન્ય એવાસિ રાઘવ

અસદભ્યુદિતે વિશ્વે સતીવાસતિ સંસ્થિતે ।
ત્વયિ તત્તામતિગતે તૃષ્ણાયાઃ સંભવઃ કુતઃ

અન્યચ્ચ રામ મનસિ પુરુષસ્ય વિચારિણઃ ।
જાયતે નિશ્ચયઃ સાધો સ્ફારાકારશ્ચતુર્વિધઃ

આપાદમસ્તકમહં માતાપિતૃવિનિર્મિતઃ ।
ઇત્યેકો નિશ્ચયો રામ બન્ધાયાસદ્વિલોકનાત્

અતીતઃ સર્વભાવેભ્યો વાલાગ્રાદપ્યહં તનુઃ ।
ઇતિ દ્વિતીયો મોક્ષાય નિશ્ચયો જાયતે સતામ્

જગજ્જાલપદાર્થાત્મા સર્વમેવાહમક્ષયઃ ।
તૃતીયો નિશ્ચયશ્ચેત્થં મોક્ષાયૈવ રઘૂદ્વહ

અહં જગદ્વા સકલં શૂન્યં વ્યોમસમં સદા ।
એવમેષ ચતુર્થોઽન્યો નિશ્ચયો મોક્ષસિદ્ધયે

નિશ્ચયેષુ ચતુર્ષ્વેષુ બન્ધાય પ્રથમઃ સ્મૃતઃ ।
ત્રયો મોક્ષાય કથિતાઃ શુદ્ધભાવનયોત્થિતાઃ

એતેષાં પ્રથમઃ પ્રોક્તસ્તૃષ્ણાયા બન્ધયોગ્યતા ।
શુદ્ધતૃષ્ણાસ્ત્રયઃ સ્વચ્છા જીવન્મુક્તવિલાસિનઃ

સર્વમાત્માહમેવેતિ નિશ્ચયો યો મહામતે ।
તમાદાય વિષાદાય ન ભૂયો યાતિ મે મતિઃ

તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ વ્યાપકો મહિમાત્મનઃ ।
સર્વમાત્મેતિ તેનાન્તર્નિશ્ચયેન ન બધ્યતે

શૂન્યં તત્પ્રકૃતિર્માયા બ્રહ્મવિજ્ઞાનમિત્યપિ ।
શિવઃ પુરુષ ઈશાનો નિત્ય આત્મૈવ કથ્યતે

સદા સર્વં સદેવેદં નેહ દ્વિત્વાન્યતે ક્વચિત્ ।
વિદ્યેતે વિદ્યયા વ્યાપ્તં જગન્નેતરયા ધિયા

આપાતાલમનન્તાત્મા પૂરિતોઽમ્ભોધિરમ્બુભિઃ ।
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં જગદાપૂર્ણમાત્મના

અતઃ સત્યમૃતં નિત્યં નાનૃતં વિદ્યતે ક્વચિત્ ।
વાર્યેવ સકલામ્ભોધિર્ન તરઙ્ગાદયઃ ક્વચિત્

પૃથક્કટકકેયૂરનૂપુરાદિ નકાઞ્ચનાત્ ।
ભિન્નાસ્તરુતૃણાકારકોટયશ્ચૈવ નાત્મનઃ

દ્વૈતાદ્વૈતસમુદ્ભેદૈર્જગન્નિર્માણલીલયા ।
પરમાત્મમયી શક્તિરદ્વૈતૈવ વિજૃમ્ભતે

આત્મીયે પરકીયે ચ સર્વસ્મિન્નેવ સર્વદા ।
નષ્ટે વોપચિતે કાર્યે સુખદુઃખે ગૃહાણ મા

ભાવાદ્વૈતમુપાશ્રિત્ય સત્તાદ્વૈતમયાત્મકઃ ।
કર્માદ્વૈતમનાદૃત્ય દ્વૈતાદ્વૈતમયો ભવ

ભવભૂમિષુ ભીમાસુ ભાવભાવનવાત્યયા ।
મા પતોત્પાતપૂર્ણાસુ દરીષ્વન્તઃ કરી યથા

દ્વૈતં ન સંભવતિ ચિત્તમયં મહાત્મ-
ન્નાત્મન્યથૈક્યમપિ ન દ્વિતયોદિતાત્મ ।
અદ્વૈતમૈક્યરહિતં સતતોદિતં સ-
ત્સર્વં ન કિંચિદપિ ચાહુરતઃ સ્વરૂપમ્

નૈવાહમસ્તિ નચ નામ જગન્તિ સન્તિ
સર્વં ચ વિદ્યત ઇદં નનુ નિર્વિકારમ્ ।
વિજ્ઞાનમાત્રમવભાસત એવ શાન્તં
નાસન્ન સજ્જગદિદં ચ સદેતિ વિદ્ધિ

પરમમૃતમનાદ્યં ભાસનં સર્વભાસા-
મજરમજમચિન્ત્યં નિષ્કલં નિર્વિકારમ્ ।
વિગતકરણજાલં જીવનં જીવશક્તેઃ
સકલકલનહીનં કારણં કારણાનામ્

સતતમુદિતમીશં વ્યાતતે ચિત્પ્રકાશે
સ્થિતમનુભવબીજં સ્વાત્મભાવોપદેશ્યમ્ ।
સ્વદનમનુચિતોઽન્તર્બ્રહ્મ સર્વં સદૈવ
ત્વમહમપિ જગચ્ચેત્યસ્તુતે નિશ્ચયોન્તઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયે ઉપશમપ્રકરણે તૃષ્ણાવિચ્છેદોપદેશો નામ સપ્તદશઃ સર્ગઃ