યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.16

ષોડશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સ્વભાવગમ્ભીરમેતદ્ભગવન્વચનં તવ ।
યદહંકારતૃષ્ણાં ત્વં મા ગૃહાણેતિ વક્ષિ મામ્

યદ્યહંકારસંત્યાગં કરોમિ તદિદં પ્રભો ।
ત્યજામિ દેહનામાનં સંનિવેશમશેષતઃ ॥
જાનુસ્તમ્ભેન મહતા ધાર્યતે સુતરુર્યથા ।
અહંકારેણ દેહોઽયં તથૈવ કિલ ધાર્યતે

અહંકારક્ષયે દેહઃ કિલાવશ્યં વિનશ્યતિ ।
મૂલે ક્રકચસંલૂને સુમહાનિવ પાદપઃ

તત્કથં સંત્યજામ્યેનં જીવામિ ચ કથં મુને ।
એનમર્થં વિનિશ્ચિત્ય વદ મે વદતાં વર

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સર્વત્ર વાસનાત્યાગો રામ રાજીવલોચન ।
દ્વિવિધઃ કથ્યતે તજ્જ્ઞૈર્જ્ઞેયો ધ્યેયશ્ચ માનદ ॥
અહમેષાં પદાર્થાનામેતે ચ મમ જીવિતમ્ ।
નાહમેભિર્વિના કશ્ચિન્ન મયૈતે વિના કિલ

ઇત્યન્તર્નિશ્ચયં કૃત્વા વિચાર્ય મનસા સહ ।
નાહં પદાર્થસ્ય ન મે પદાર્થ ઇતિ ભાવિતે

અન્તઃશીતલયા બુદ્ધ્યા કુર્વત્યા લીલયા ક્રિયામ્ ।
યો નૂનં વાસનાત્યાગો ધ્યેયો રામ સ કીર્તિતઃ

સર્વં સમતયા બુદ્ધ્વા યં કૃત્વા વાસનાક્ષયમ્ ।
જહાતિ નિર્મમો દેહં જ્ઞેયોઽસૌ વાસનાક્ષયઃ

અહંકારમયીં ત્યક્ત્વા વાસનાં લીલયૈવ યઃ ।
તિષ્ઠતિ ધ્યેયસંત્યાગી જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

નિર્મૂલકલનાં ત્યક્ત્વા વાસનાં યઃ શમં ગતઃ ।
જ્ઞેયત્યાગમયં વિદ્ધિ મુક્તં તં રઘુનન્દન

ધ્યેયં તં વાસનાત્યાગં કૃત્વા તિષ્ઠન્તિ લીલયા ।
જીવન્મુક્તા મહાત્માનઃ સુજના જનકાદયઃ

જ્ઞેયં તુ વાસનાત્યાગં કૃત્વોપશમમાગતાઃ ।
વિદેહમુક્તાસ્તિષ્ઠન્તિ બ્રહ્મણ્યેવ પરાવરે

દ્વાવેવ રાઘવ ત્યાગૌ સમૌ મુક્તપદે સ્થિતૌ ।
દ્વાવેતૌ બ્રહ્મતાં યાતૌ દ્વાવેવ વિગતજ્વરૌ

યુક્તાયુક્તમતી સ્વાસે કેવલં વિમલેઽનઘ ।
એકઃ સ્થિતઃ સ્ફુરદ્દેહઃ શાન્તદેહઃ સ્થિતોઽપરઃ

એકઃ સદેહો નિર્મુક્તસ્તિષ્ઠત્યપગતજ્વરઃ ।
ત્યક્તદેહો વિમુક્તોઽન્યો વર્તતેઽજ્ઞેયવાસનઃ

આપતત્સુ યથાકાલં સુખદુઃખેષ્વનારતમ્ ।
ન હૃષ્યતિ ગ્લાયતિ યઃ સ મુક્ત ઇતિ હોચ્યતે

ઈપ્સિતાનીપ્સિતે ન સ્તો યસ્યેષ્ટાનિષ્ટવસ્તુષુ ।
સુષુપ્તવચ્ચરતિ યઃ સ મુક્ત ઇતિ કથ્યતે

હેયોપાદેયકલને મમેત્યહમિહેતિ ચ ।
યસ્યાન્તઃ સંપરિક્ષીણે સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

હર્ષામર્ષભયક્રોધકામકાર્પણ્યદૃષ્ટિભિઃ ।
ન પરામૃશ્યતે યોઽન્તઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

સુષુપ્તવત્પ્રશમિતભાવવૃત્તિના
સ્થિતં સદા જાગ્રતિ યેન ચેતસા ।
કલાન્વિતો વિધુરિવ યઃ સદા મુદા
નિષેવ્યતે મુક્ત ઇતીહ સ સ્મૃતઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યુક્તવત્યથ મુનૌ દિવસો જગામ
સાયંતનાય વિધયેઽસ્તમિનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ
શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ચ સહાજગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે તૃષ્ણાચિકિત્સા નામ ષોડશઃ સર્ગઃ