યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.15

પઞ્ચદશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતામનુસરન્રામ ચિત્તસત્તામપાવનીમ્ ।
સંસારબીજકણિકાં જીવબન્ધનવાગુરામ્

આત્મા ત્યક્તાત્મરૂપાભો મલિનામાપ તદ્દૃશમ્ ।
ચિત્તં સમનુસંધત્તે ધત્તે ચ કલનામલમ્

વર્ધમાનમહામોહદાયિની ભયકારિણી ।
તૃષ્ણા વિષલતારૂપા મૂર્ચ્છામેવ પ્રયચ્છતિ

યદા યદોદેતિ તદા મહામોહપ્રદાયિની ।
તૃષ્ણા કૃષ્ણાનિશેવેયમનન્તાત્મવિકારિણી

કલ્પાનલશિખાદાહં સોઢું શક્તા હરાદયઃ ।
તૃષ્ણાનલશિખાદાહં સોઢું શક્તા ન કેચન

તીક્ષ્ણા કૃષ્ણા સુદીર્ઘા ચ વહત્યઙ્ગં સદા નિજમ્ ।
શીતલૈવાસુખોદર્કા ઘોરા તૃષ્ણાકૃપાણિકા

યાન્યેતાનિ દુરન્તાનિ દુર્જરાણ્યુન્નતાનિ ચ ।
તૃષ્ણાવલ્લ્યાઃ ફલાનીહ તાનિ દુઃખાનિ રાઘવ

અદૃશ્યૈવાત્તિ માંસાસ્થિરુધિરાદિ શરીરકાત્ ।
મનોબિલવિલીનૈષા તૃષ્ણાવનશુની નૃણામ્

ક્ષણમુલ્લાસમાયાતિ ક્ષણમાયાતિ શૂન્યતામ્ ।
જડા વિદલયત્યાશુ તૃષ્ણાપ્રાવૃટ્તરઙ્ગિણી

દૃષ્ટદૈન્યો હતસ્વાન્તો હતૌજા યાતિ નીચતામ્ ।
મુહ્યતે રૌતિ પતતિ તૃષ્ણયાભિહતો જનઃ

ન સ્થિતા કોટરે યસ્ય તૃષ્ણાકૃષ્ણભુજઙ્ગમો ।
તસ્ય પ્રાણાનિલાઃ સ્વસ્થાઃ પુંસો હૃદયરન્ધ્રગાઃ

નૂનમસ્તંગતો યત્ર તૃષ્ણાકૃષ્ણનિશાક્રમઃ ।
પુણ્યાનિ તત્ર વર્ધન્તે શુક્લપક્ષ ઇવેન્દવઃ

યો ન તૃષ્ણાઘુણાવલ્લ્યા ક્ષતઃ પુરુષપાદપઃ ।
પુણ્યપ્રસૂનૈઃ સ સદા દશાં યાતિ વિકાસિનીમ્

અનન્તાકુલકલ્લોલા વિવર્તાવર્તસંકુલા ।
પ્રવહત્યાશયારણ્યે તૃષ્ણાન્ધાનાં નદી નૃણામ્

તૃષ્ણયેમે જનાઃ સર્વે સૂત્રયન્ત્રપતત્રિવત્ ।
ભ્રામ્યન્તે પ્રવિશીર્યન્તે સંહ્રિયન્તે ચ ભૂરિશઃ

મૂલાન્યપિ સુસૂક્ષ્માણિ કઠિનાશયકર્કશા ।
તૃષ્ણા પરશુધારેવ વલ્ગન્તિ વિનિકૃન્તતિ

નિપતત્યવટે મૂઢસ્તૃષ્ણામનુસરજ્જનઃ ।
નીલામનુપતઞ્છ્વભ્રતૃણશાખાં યથૈણકઃ

નોન્મત્તાપિ જરા ચક્ષુસ્તથા જરયતિ ક્ષણાત્ ।
યથા જરયતિ ક્ષામા તૃષ્ણા હૃદયરૂપિકા

તૃષ્ણયાશયકૌશિક્યા હૃદ્યમઙ્ગલભૂતયા । ।
રૂઢયા ભગવાનેષ વિષ્ણુર્વામનતાં ગતઃ

કયાચિદેવ દૈવિક્યા હૃદિ ગ્રથિતયાનયા ।
તૃષ્ણયા ભ્રામ્યતે વ્યોમ્નિ રજ્જ્વેવાર્કોઽન્વહં કિલ

સર્વદુઃખમયાકારાં જગતીજીવનચ્છિદમ્ ।
તૃષ્ણાં પરિહરેત્ક્રૂરામુરગીમિવ દૂરગઃ

તૃષ્ણયા વાયવો વાન્તિ શૈલાસ્તિષ્ઠન્તિ તૃષ્ણયા ।
તૃષ્ણયૈવ ધરા ધાત્રી ત્રૈલોક્યં તૃષ્ણયા ધૃતમ્

સર્વૈવ લોકયાત્રેયં પ્રોતા તૃષ્ણાવરત્રયા ।
રજ્જુબન્ધાદ્વિમુચ્યન્તે તૃષ્ણાબન્ધાન્ન કેચન

તસ્માદ્રાઘવ તૃષ્ણાં ત્વં ત્યજ સંકલ્પવર્જનાત્ ।
મનસ્ત્વકલ્પનં નાસ્તિ નિર્ણીતમિતિ યુક્તિતઃ

અયં ત્વમહમિત્યેવ પ્રથમં તાવદાશયે ।
માં દુરાશાં મહાબાહો સંકલ્પય તમોમયીમ્

એતાં દુઃખપ્રસવિનીમનાત્મન્યાત્મભાવનામ્ ।
ન ભાવયસિ ચેદ્રામ તદા તજ્જ્ઞેષુ ગણ્યસે

એતામહંભાવમયીમપુણ્યાં
છિત્ત્વાનહંભાવશલાકયૈવ ।
સ્વભાવનાં ભવ્ય ભવાન્તભૂમૌ
ભવાભિભૂતાખિલભૂતભીતિઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે તૃષ્ણાવર્ણનં નામ પઞ્ચદશઃ સર્ગઃ