યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.60

ષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસ્મિન્ભગવતિ બ્રહ્મંશ્ચપલં પદમાશ્રિતે ।
પિતામહે મહાબાહો કૃતસર્ગવ્યવસ્થિતૌ

જગજ્જીર્ણારઘટ્ટેઽસ્મિન્વહતિ સ્વવ્યવસ્થયા ।
વિપ્રેતભૂતઘટયા રજ્વા જીવિતતૃષ્ણયા

બ્રહ્મોત્થેષુ ચ ભૂતેષુ વિશત્સુ ભવપઞ્જરમ્ ।
આવર્તેષ્વીશ્વરવ્યોમવાલમધ્યવિવર્તિષુ

મનઃસ્વન્યેષુ વાતાન્તલોલાહતકણેષ્વિવ ।
અનારતં વિનિર્યાન્તિ વિશન્ત્યન્યે તથાભિતઃ

રામ બ્રહ્મણિ જીવૌઘાસ્તરઙ્ગા ઇવ વારિધૌ ।
અનાદ્યન્તપદોત્પન્નાઃ કલનાપદમાગતાઃ

ભૂતાકાશં વિશન્ત્યેતે ધૂમશ્રીરિવ ચામ્બુદમ્ ।
એકતાં યાન્તિ જીવૌઘા બ્રહ્મણ્યાકાશમારુતૈઃ

દિનં તન્માત્રવાતેન તત્પ્રાણાત્મતયા યથા ।
આક્રમ્યન્તે પ્રચણ્ડેન દૈત્યૌઘેનામરા ઇવ

ભૂતપ્રાણાનિલં તેન ગન્ધવાહેન તેન ચ ।
નિવિશન્તિ શરીરેષુ જીવા ગચ્છન્તિ વીર્યતામ્

તતો જગતિ જાયન્તે ભવન્તિ પ્રાણિનોઽસ્ફુટાઃ ।
અન્યા ધૂમાદિમાજાતા રામ જીવપરમ્પરા

તન્માત્રવતિ તાવદ્ભિરશૂન્યેઽમ્બરકોટરે ।
ઉદેતિ યાવદ્ભગવાનિન્દુરુદ્દામમણ્ડલઃ

ક્ષીરામ્બુધિનિધૌ લોલૈઃ પાણ્ડુવદ્રશ્મિભિર્જગત્ ।
તતસ્તેષ્વતિરમ્યેષુ ચન્દ્રરશ્મિષુ સંપતત્

કરોતિ વિહગી લોલા વને પ્રેષ્યાન્તરેષ્વિવ ।
તેભ્યોઽપિ સ્વરસેનૈવ યાન્તિ પીવરતામપિ

ફલેષુ તેષુ બઘ્નાતિ પદમિન્દુકરાત્ક્ષતા ।
જીવાલી ક્ષીરપૂર્ણેષુ માતુઃ સ્તનભરેષ્વિવ

તાઃ ફલાવલયઃ પક્વા ભવિષ્યન્તિ મરીચિભિઃ ।
તેષ્વેવ વીર્યમાગત્ય તિષ્ઠન્ત્યપ્રાપ્તબોધિતાઃ

પ્રસુપ્તવાસનાજાલજીવતાગર્ભપઞ્જરમ્ ।
અધિતિષ્ઠતિ બીજશ્રીઃ સુપ્તપત્રા યથા વટમ્

યથા કાષ્ઠે સ્થિતશ્ચાગ્નિર્યથા મૃદિ ઘટાઃ સ્થિતાઃ ।
અનેકક્રમયોગેન પરાગત્ય મહેશ્વરાત્

અદૃષ્ટાન્યશરીરશ્રીઃ ક્રમતે યો ન ચોદતિ ।
સ હિ સત્યેવ જાતિઃ સ્યાદુદારવ્યવહારવાન્

તેનૈવ મોક્ષભાગી ચેજ્જન્મના સ તુ સાત્ત્વિકઃ ।
અથૈતાં યોનિમાસાદ્ય કૃત્યાં જન્મપરમ્પરામ્

રક્ષાર્થં પ્રાપ્તજન્મા ચેત્તમોરાજસસાત્ત્વિકઃ ।
પાશ્ચાત્યજન્મના પુંસો રામ વક્ષ્યામિ ચાધુના

પ્રાધાન્યેન યથાઽઽયાતઃ સંસારમિતિ સાત્ત્વિકઃ ।
સ કદાચિન્ન કશ્ચિચ્ચ સંભવત્યનઘાકૃતે

સંભવન્તીહ પુરુષા રામ રાજસસાત્ત્વિકાઃ ।
પ્રવિચાર્ય સમાયાતા મન્તવ્યં ચેહ તદ્ધિયા

પ્રાધાન્યેન સમાયાતા યે યદા પરમાત્મનઃ ।
દુર્લભાઃ પુરુષા રામ તે મહાગુણશાલિનઃ

યે ચાન્યે વિવિધા મૂઢા મૂકાસ્તામસજાતયઃ ।
તેષાં સ્થાવરતુલ્યાનાં કિંચ રામ વિચાર્યતે

કતિપયા ન ગતા ભવભાવનાં નરસુરાઃ પ્રકૃતક્રમજન્મનિ ।
અહમિવ પ્રવિચારણયોગ્યતામનુગતો નનુ રાજસસાત્ત્વિકઃ

સ્થિતસ્ય તે મહાપદાવિચાર્યયૈવમાયતા ।
વિચારય ત્વમઞ્જસા તદદ્ય ચેહ ન દ્વયમ્

ઇત્યાર્ષે વાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ સ્થિતિ૦ વિચારપુરુષનિર્ણયપ્રસઙ્ગોપદેશજીવાવતારો નામ ષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ